2026-cı il oktyabrın 15-də Bakıda Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 7-ci Zirvə Görüşündə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin çıxışı ölkəmizin xarici siyasət prioritetlərinin, ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həyata keçirilmiş siyasətin və regional təhlükəsizlik məsələlərinə yanaşmasının təqdimatı baxımından mühüm siyasi əhəmiyyət daşıyır. Çıxışda Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində artan rolu, beynəlxalq hüququn tətbiqində ikili standartlar problemi, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin tarixi və siyasi nəticələri, eləcə də AQEM çərçivəsində çoxtərəfli əməkdaşlığın inkişafı kimi məsələlər geniş şəkildə əks olundu.

Prezident İlham Əliyevin nitqi yalnız Azərbaycanın keçdiyi tarixi yolun qiymətləndirilməsi deyil, həm də beynəlxalq ictimaiyyətə ünvanlanmış siyasi mesajlar məcmusudur. Dövlət başçısı beynəlxalq hüququn aliliyinin təmin edilməsinin, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmətin, eləcə də regional münaqişələrin həllində ardıcıl və prinsipial mövqenin vacibliyini vurğulamışdır. Çıxışın məzmunu Azərbaycanın milli maraqlarının müdafiəsi ilə yanaşı, Avrasiya məkanında təhlükəsizlik, əməkdaşlıq və davamlı sülhün təşviqinə yönəlmiş xarici siyasət kursunun əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirir.

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi onun beynəlxalq münasibətlər sistemində strateji əhəmiyyətini müəyyən edən əsas amillərdəndir. Avropa ilə Asiyanın kəsişməsində yerləşən ölkəmiz nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin inkişafı, enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və dövlətlərarası iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi baxımından mühüm tərəfdaşdır. Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın Avrasiya məkanında birləşdirici mərkəz kimi artan roluna xüsusi diqqət yetirərək bu geosiyasi reallığın siyasi səviyyədə ifadə etdi.

Müasir beynəlxalq münasibətlər şəraitində nəqliyyat marşrutlarının şaxələndirilməsi, enerji mənbələrinin və təchizat istiqamətlərinin müxtəlifləşdirilməsi dövlətlərin strateji maraqları ilə birbaşa bağlıdır. Azərbaycan bu proseslərdə etibarlı tərəfdaş kimi mövqeyini möhkəmləndirməklə regional iqtisadi inteqrasiyanın inkişafına töhfə verir. İkitərəfli və çoxtərəfli əməkdaşlıq formatları ölkəmizin siyasi, iqtisadi, enerji, nəqliyyat və humanitar sahələrdə əlaqələrinin genişlənməsinə şərait yaradır.

Bu baxımdan Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas prinsipləri olan bərabərhüquqluluq, suverenliyə hörmət və dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq regional sabitliyin möhkəmləndirilməsi ilə uzlaşır. Ölkəmizin beynəlxalq platformalarda fəal iştirakı milli maraqların qorunması ilə yanaşı, qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın genişləndirilməsinə xidmət edir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında diqqət çəkən əsas məsələlərdən biri beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartların tətbiqidir. Dövlət başçısı Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etdiyi dövrdən etibarən beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin tətbiqində seçici yanaşmalarla üzləşdiyini vurğuladı. Bu yanaşma xüsusilə Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin uzun illər ərzində həll olunmaması və beynəlxalq təşkilatların qəbul etdikləri qərarların icrasının təmin edilməməsi kontekstindədir.

1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi və Ermənistan qüvvələrinin işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən çıxarılmasını tələb edən dörd qətnamənin uzun müddət icra edilməməsi beynəlxalq hüququn tətbiqi mexanizmlərinin səmərəliliyi ilə bağlı ciddi suallar doğurmuşdur. Münaqişənin həlli məqsədilə yaradılmış ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyəti də Azərbaycanın mövqeyinə görə, real nəticələrin əldə olunmasına gətirib çıxarmamışdır.

Bu təcrübə beynəlxalq münasibətlər sistemində qərarların qəbul edilməsi ilə onların praktiki icrası arasında mövcud olan ziddiyyəti nümayiş etdirir. Beynəlxalq hüququn etibarlılığı yalnız müvafiq sənədlərin qəbul edilməsi ilə deyil, həmin sənədlərdə təsbit olunan öhdəliklərin ardıcıl şəkildə yerinə yetirilməsi ilə təmin olunmalıdır. Dövlətlərə münasibətdə fərqli meyarların tətbiqi isə beynəlxalq institutlara olan etimadı zəiflətməklə yanaşı, münaqişələrin uzanmasına və təhlükəsizlik risklərinin artmasına səbəb olur.

Cənab Prezidentin çıxışında bu məsələnin qabardılması Azərbaycanın beynəlxalq hüququn universal xarakter daşımalı olduğu barədə mövqeyinin ifadəsidir. Bu yanaşma dövlətlərin ərazi bütövlüyü və suverenliyinin siyasi münasibətlərdən asılı olmayaraq eyni prinsiplərlə müdafiə edilməsinin zəruriliyini ön plana çıxarır.

Prezident İlham Əliyevin də qeyd etdiyi kimi, Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin uzun müddət işğal altında qalması, əhalinin doğma torpaqlarından qovulması və yaşayış məntəqələrinin dağıdılması ölkəmizin üzləşdiyi əsas tarixi sınaqlardır.

Münaqişə dövründə bir milyona yaxın azərbaycanlının məcburi köçkün vəziyyətinə düşməsi, şəhər və kəndlərin dağıdılması, humanitar itkilər Azərbaycanın təhlükəsizlik siyasətinə və dövlətçilik strategiyasına uzunmüddətli təsir göstərmişdir. Beynəlxalq vasitəçilik səylərinin nəticəsiz qalması və münaqişənin siyasi həllinin uzanması problemin regional təhlükəsizliyə təsirini daha da artırmışdır.

Prezidentin çıxışında Ermənistanın əvvəlki rəhbərliklərinin siyasətinə, xüsusilə ərazi iddiaları və hərbi təhdidlərlə bağlı bəyanatlarına diqqət yetirilməsi münaqişənin yalnız ərazi məsələsi olmadığını göstərir. Bu, eyni zamanda, dövlətlərin suverenliyinə hörmət, beynəlxalq hüququn qorunması və regionda uzunmüddətli sabitliyin təmin edilməsi ilə bağlı məsələdir.

Azərbaycanın mövqeyinə əsasən, münaqişənin həlli istiqamətində beynəlxalq vasitəçilik mexanizmlərinin nəticəsiz qalması ölkənin öz ərazi bütövlüyünü təmin etmək üçün siyasi və hərbi imkanlarından istifadə etməsini şərtləndirən amillərdən biri olmuşdur.

2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixində mühüm dönüş nöqtəsi olmaqla yanaşı, Cənubi Qafqazın geosiyasi reallıqlarını da dəyişdirmişdir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında müharibənin nəticələrinin vurğulanması Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası prosesinin tarixi və siyasi əhəmiyyətini ön plana çıxarır.

Azərbaycan Ordusunun hərbi əməliyyatlar nəticəsində işğal altında olan ərazilərin əhəmiyyətli hissəsini azad etməsi və 2020-ci il noyabrın 10-da üçtərəfli bəyanatın imzalanması münaqişənin gedişində yeni mərhələnin başlanğıcı olmuşdur. Bununla belə, sonrakı dövrdə Qarabağda separatçı strukturların mövcudluğunun davam etməsi və təhlükəsizlik məsələlərinin həll olunmaması Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpası istiqamətində əlavə addımlar atmasını zəruri etmişdir.

2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycan Qarabağ üzərində suverenliyini tam bərpa etmiş və separatçı qurumun fəaliyyətinə son qoymuşdur. Bu hadisə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi baxımından mühüm nəticə olmaqla yanaşı, regionda siyasi münasibətlərin yeni reallıqlar əsasında formalaşmasına şərait yaratmışdır.

Prezidentin çıxışında bu prosesin beynəlxalq əhəmiyyətinin vurğulanması dövlətlərin öz əraziləri üzərində suveren hüquqlarının təmin edilməsi məsələsini gündəmə gətirir. Eyni zamanda, münaqişədən sonrakı mərhələdə hüquqi məsuliyyət, təhlükəsizlik və sülhün möhkəmləndirilməsi məsələləri regional gündəliyin əsas istiqamətləri olaraq qalır.

Dövlət başçısının çıxışında münaqişə zamanı törədilmiş cinayətlərə görə məsuliyyət məsələsinə xüsusi yer ayrılmışdır. Separatçı qurumun keçmiş rəhbərlərinin və digər şəxslərin Azərbaycan məhkəməsi qarşısında cavab verməsi müharibə cinayətlərinə görə hüquqi məsuliyyətin təmin edilməsidir.

Bu məsələnin siyasi əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, münaqişələrin davamlı həlli yalnız hərbi əməliyyatların başa çatması ilə məhdudlaşmır. Müharibə dövründə baş vermiş hadisələrə hüquqi qiymət verilməsi, zərərçəkmiş şəxslərin hüquqlarının qorunması və məsuliyyət məsələlərinin qanun çərçivəsində həlli postmünaqişə dövrünün mühüm istiqamətlərindəndir.

Prezidentin Nürnberq tribunalına istinadı cinayətlərin cəzasız qalmamasının beynəlxalq hüquq baxımından əhəmiyyətini vurğulamaq məqsədi daşıyır. Bununla belə, istənilən hüquqi prosesdə təqsirin müəyyənləşdirilməsi, sübutların qiymətləndirilməsi və ədalətli məhkəmə araşdırmasının təmin olunması hüququn aliliyi prinsipinin əsas tələblərindəndir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışının mühüm siyasi mesajlarından biri müharibənin Azərbaycanın seçimi olmadığı və ölkənin sülhə üstünlük verdiyi barədə mövqedir. Dövlət başçısı Azərbaycanın hərbi qələbədən sonra Ermənistanla sülh münasibətlərinin qurulmasına tərəfdar olduğunu, lakin əldə edilmiş sülhün qorunmasının və möhkəmləndirilməsinin vacibliyini qeyd etmişdir.

Bu yanaşma Azərbaycanın postmünaqişə dövründəki siyasətinin əsas istiqamətlərindən birini əks etdirir. Ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra əsas məsələ hərbi qarşıdurmanın yenidən yaranmasının qarşısını almaq, dövlətlərarası münasibətləri normallaşdırmaq və qarşılıqlı etimad üçün siyasi zəmin yaratmaqdır.

Regionda davamlı sülhün təmin olunması sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin inkişafı, qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsi və dövlətlərin suverenliyinə hörmət kimi məsələlərlə birbaşa bağlıdır. Bu istiqamətlərdə əldə olunacaq nəticələr yalnız Azərbaycan və Ermənistan arasındakı münasibətlərə deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqazın iqtisadi və siyasi inkişafına təsir göstərə bilər.

Sülhün möhkəmləndirilməsi həmçinin beynəlxalq tərəfdaşların regiondakı proseslərə konstruktiv yanaşmasını tələb edir. Münaqişənin yenidən alovlanmasına şərait yaradan addımlar əvəzinə, qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın təşviqi və siyasi dialoqun davam etdirilməsi regional sabitliyin əsas şərtlərindəndir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın AQEM-ə ikiillik sədrliyi dövründə həyata keçirdiyi fəaliyyətə də geniş yer verilmişdir. Dövlət başçısı bu müddətdə təşkilatın institusional və hüquqi imkanlarının gücləndirilməsini, üzvlər arasında dialoqun genişləndirilməsini və müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığın təşviqini Azərbaycanın əsas prioritetləri kimi təqdim etmişdir.

Nəqliyyat, bağlantılar, rəqəmsallaşma, ətraf mühitin mühafizəsi, turizm, təhsil və elm sahələrində əməkdaşlığın inkişafı AQEM-in fəaliyyətinin praktiki nəticələrinin artırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Bu istiqamətlər üzrə birgə təşəbbüslər üzv dövlətlər arasında iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə, təcrübə mübadiləsinin güclənməsinə və qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsinə imkan yaradır.

Azərbaycanın sədrliyi dövründə təşkilatın fəaliyyətinin gücləndirilməsinə yönəlmiş təşəbbüslər ölkəmizin çoxtərəfli diplomatiyada fəal iştirakının göstəricisidir. AQEM kimi platformalar müxtəlif siyasi və iqtisadi maraqlara malik dövlətlər arasında dialoq üçün imkan yaratmaqla regional və beynəlxalq problemlərin müzakirəsinə töhfə verir.

Azərbaycanın bu təşkilat çərçivəsində fəaliyyəti onun xarici siyasətində əməkdaşlığın coğrafiyasının genişləndirilməsi, qarşılıqlı faydalı tərəfdaşlıqların inkişafı və beynəlxalq təşəbbüslərin təşviqi məqsədləri ilə uzlaşır. Bu baxımdan Bakı Zirvə Görüşü ölkəmizin həm regional, həm də daha geniş Avrasiya məkanında diplomatik mövqeyinin təqdim edilməsi üçün mühüm platforma rolunu oynayır.

Prezident İlham Əliyevin AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşündə çıxışı Azərbaycanın müasir xarici siyasətinin əsas istiqamətlərini, milli təhlükəsizlik prioritetlərini və beynəlxalq münasibətlər sisteminə dair mövqeyini əks etdirən mühüm siyasi məzmun daşıyır. Ölkəmizin Avrasiya məkanında artan geosiyasi rolu, beynəlxalq hüququn tətbiqində ikili standartlara münasibəti, ərazi bütövlüyünün bərpasının tarixi əhəmiyyəti və postmünaqişə dövründə sülhün möhkəmləndirilməsi zərurəti bir-biri ilə əlaqəli məsələlərdir.

Azərbaycanın keçdiyi tarixi yol göstərir ki, milli maraqların qorunması, dövlət suverenliyinin təmin edilməsi və beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafı xarici siyasətin qarşılıqlı tamamlanan istiqamətləridir. Bununla yanaşı, regionda əldə edilmiş yeni reallıqların davamlı sülhə çevrilməsi siyasi dialoqun, beynəlxalq öhdəliklərə hörmətin və qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsindən asılıdır.

Ümumilikdə, Bakı Zirvə Görüşündə səsləndirilən fikirlər Azərbaycanın beynəlxalq hüquqa əsaslanan, milli maraqlarını qətiyyətlə müdafiə edən və çoxtərəfli əməkdaşlığın genişləndirilməsinə yönəlmiş xarici siyasət kursunun təqdimatı oldu. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri əldə edilmiş suverenlik və təhlükəsizlik nailiyyətlərini qorumaqla yanaşı, regional sabitliyə, iqtisadi inteqrasiyaya və Avrasiya məkanında qarşılıqlı faydalı tərəfdaşlığın inkişafına töhfə verməkdir.

Ziyafət ƏSGƏROV
Azərbaycan Respublikası  Milli Məclisinin Sədr müavini