SSRİ 31 il öncə...

Bakı:

26 °C

73 %

6 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Siyasət / SSRİ 31 il öncə...

SSRİ 31 il öncə...

24.08.2022 [08:51]

“Avqust zərbəsi” 70 illik rejimin sonunu gətirdi

P.İSMAYILOV

1991-ci ilin 24 avqustu dünya tarixinə yeni bir nizamın formalaşması, köhnə nizamın dağılması ilə düşdü. 1922-ci ildə yaradılan, sonradan “xalqlar koloniyası” adlandırılan SSRİ-nin son rəhbəri Mixail Qorbaçov 31 il əvvəl bu gün SSRİ Kommunist Partiyasının sədrliyindən istefa verdi. Bu istefaya qədər isə SSRİ-nin sütunları artıq “laxlamağa” başlamışdı. Belə ki, əslində SSRİ-nin süqutu prosesi 1980-ci illərin ikinci yarısından - yenidənqurma ilə qoyulmuşdu. Bu addımlar Sov.İKP MK-nın Baş katibi (1985-1991) M.S.Qorbaçovun iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsinə, dövlət və ictimai-siyasi fəaliyyətin aşkarlığına və demokratikləşməsinə yönəlmiş islahatlara təşəbbüs göstərməsi ilə başlamışdı. 1991-ci il martın 17-də SSRİ ərazisində ittifaqın saxlanılması ilə bağlı referendum keçirildi. Səsvermədə əhalinin 76%-dən çoxu “SSRİ-ni bərabərhüquqlu suveren respublikaların yenilənmiş federasiyası kimi qoruyub saxlamağın zəruriliyi” sualına müsbət cavab verdi. Referendumdan sonra SSRİ-nin varisi elan edilən Suveren Dövlətlər İttifaqının yaradılması haqqında saziş imzalanmalı, Novooqarevski prosesi başlamalı idi. Bu proses ittifaq respublikaları arasında qaçılmaz böhranla əlaqədar yeni ittifaq müqaviləsinin formalaşdırılmasına xidmət edirdi. 1991-ci ilin aprelində başlayan proses öz adını Mixail Qorbaçovun Moskva yaxınlığındakı Novo-Oqaryovodakı iqamətgahının adından almışdı. Novooqarevski prosesində 9 ittifaq respublikası iştirak edirdi. Lakin 1991-ci ilin avqustundan paytaxt Moskvada baş verən hadisələr səbəbindən bu baş tutmadı...

QKÇP-dən “avqust zərbəsi”

Düz 31 il bundan öncə bu günlərdə SSRİ-nin dağılması rəsmiləşdi. 1991-ci ilin avqustunda sovet rəhbərliyinin mühafizəkar qanadı ölkədə fövqəladə vəziyyət tətbiq etməyə hazırlaşırdı. 18 avqust 1991-ci ildə SSRİ-nin ali rəhbərliyinin bir hissəsi, SSRİ hökuməti və Sov.İKP MK fövqəladə komitə - QKÇP-ni təşkil etdi. Onlar SSRİ-nin Suveren Dövlətlər İttifaqı ilə əvəz olunmasına etiraz edən qanad idi. 8 nəfərdən ibarət QKÇP üzvləri Krımda məzuniyyətdə olan SSRİ prezidenti Mixail Qorbaçovdan ölkədə fövqəladə vəziyyət tətbiq etməyi və ya səlahiyyətləri müvəqqəti olaraq vitse-prezident Gennadi Yanayevə verməyi tələb etdilər. QKÇP üzvləri SSRİ-nin dağılmasını dayandırmağa, SSRİ-ni faktiki olaraq ləğv edən ittifaq müqaviləsinin imzalanmasının qarşısını almağa, ölkədə fövqəladə vəziyyət tətbiq etməyə çalışırdılar. Bu hadisələr tarixə “SSRİ-də avqust zərbəsi” kimi düşdü.

1991-ci il avqustun 19-da Dövlət Fövqəladə Hallar Komitəsi Moskvada və bir sıra digər rayonlarda fövqəladə vəziyyət elan etdi, şəhərə qoşun və tanklar yeridildi. RSFSR Prezidenti və RSFSR Ali Soveti QKÇP-yə şiddətlə müqavimət göstərdilər. 19 - 21 avqust tarixlərində Moskva və Leninqradda yüz minlərlə insanın iştirakı ilə kütləvi etiraz və nümayişlər başladı. Avqustun 19-da RSFSR Prezidenti Yeltsin Sovetlik binası qarşısında Taman diviziyasının tankının üzərində çıxış edərək baş verən hadisələri zərbə adlandırdı və moskvalıları, ölkə əhalisini “dağıdıcılara” müqavimət göstərməyə çağırdı. Moskvada, RSFSR rəhbərliyinin iqamətgahı - Ağ Evin ətrafında minlərlə moskvalı barrikadalarda müdafiəyə qalxdı, Taman diviziyasının 10 tankı Ağ Evin müdafiəçiləri tərəfinə keçdi. Üç gün davam edən qarşıdurma zamanı ordunun Fövqəladə Hallar üzrə Dövlət Komitəsinin əmrinə tabe olmayacağı məlum oldu, qoşunlarda parçalanma yarandı. Moskvalıların etirazları və kütləvi müqaviməti bəzi hərbi hissələrin Ağ Evin müdafiəçilərinin tərəfinə keçməsi ilə nəticələndi. Bu cür çətinliklərlə üzləşən QKÇP isə avqustun 21-də qoşunları geri çəkdi. Bu, artıq onların məğlubiyyəti demək idi. 22 avqust 1991-ci ildə QKÇP üzvləri həbs edildi və qarşıdurmada RSFSR rəhbərliyi, Prezident Yeltsin və RSFSR Ali Soveti qalib gəldi.

Qəzetlərin nəşri dayandırıldı...

QKÇP-nin məğlubiyyətindən sonra SSRİ prezidenti Qorbaçovun təmsil etdiyi hakimiyyət sürətlə öz nüfuzunu itirməyə başladı. Avqustun sonundan ittifaq üzrə müttəfiqlərin siyasi və dövlət strukturlarının çökməsi prosesi başladı. QKÇP üzvləri özləri iddia edirdilər ki, onlar Qorbaçovun razılığı ilə hərəkət ediblər. 1991-ci il avqustun 23-də RSFSR Kommunist Partiyasının fəaliyyəti əvvəlcə dayandırıldı, sonra isə qadağan edildi. Sov.İKP MK, raykom, partiya arxivi və s. binalar bağlanaraq möhürləndi. Yeltsin tezliklə RSFSR ərazisində Sov.İKP-nin fəaliyyətini qadağan etdi. 1991-ci il avqustun 23-də Sov.İKP-nin hakim dövlət strukturu kimi fəaliyyəti də dayandırıldı. Eyni zamanda, RSFSR Prezidentinin fərmanı ilə “Pravda”, “Sovetskaya Rossiya”, “Qlasnost”, “Raboçaya Tribuna”, “Moskovskaya Pravda” və “Leninskoe Znamya” qəzetlərinin nəşri Sov.İKP-nin nəşrləri kimi müvəqqəti olaraq bağlandı.

Avqustun 23-də RSFSR Prezidenti Yeltsin tərəfindən “RSFSR-in suverenliyinin iqtisadi əsaslarının təmin edilməsi haqqında” Fərmanı imzalandı. Bu isə RSFSR-də yerləşən bütün ittifaq əhəmiyyətli müəssisə və təşkilatların RSFSR-ə verilməsini nəzərdə tuturdu.

Baş katib istefa verdi, Mərkəzi Komitənin özünü buraxmasını təklif etdi

Avqustun 24-də SSRİ Nazirlər Kabineti üzvlərinin Dövlət Fövqəladə Hallar Komitəsinin fəaliyyətində iştirakı ilə əlaqədar İ.S.Silayevin başçılığı ilə RSFSR Nazirlər Soveti SSRİ Prezidenti M.S.Qorbaçova partiyanın buraxılmasını təklif etdi. RSFSR hökuməti yeni tərkibi formalaşdırmazdan əvvəl ittifaq hökumətinin əmrlərini yerinə yetirməkdən imtina etdi. RSFSR Nazirlər Soveti SSRİ-nin nazirlik və idarələrinə, onlara tabe olan birliklərə, RSFSR ərazisində yerləşən müəssisə və təşkilatlara rəhbərlik etməyi öz üzərinə götürdüyünü bəyan etdi. SSRİ nazirlik və idarələrinin məsul işçilərinə öz fəaliyyətlərində RSFSR Nazirlər Sovetinin qərarlarını və RSFSR Hökumətinin səlahiyyətli üzvlərinin göstərişlərini rəhbər tutmaq tapşırıldı.

1991-ci il avqustun 24-də Qorbaçov Sov.İKP MK-nın baş katibi vəzifəsindən istefa verdi və Mərkəzi Komitənin özünü buraxmasını təklif etdi. Beləliklə, Sovet hökumətinin dağılmasına start verildi və 70 illik SSRİ erası sona çatdı...

SSRİ-yə iki zərbə

Keçmiş SSRİ prezidenti Mixail Qorbaçov sonralar iki zərbənin Sovet İttifaqını məhv etdiyinə inandığı bildirmişdi. Onun fikirləri “Rusiya qlobal siyasətdə” jurnalı tərəfindən tirajlanmışdı. Sovet İttifaqının keçmiş rəhbəri hesab edir ki, bu zərbələrdən biri 1991-ci ilin avqustunda SSRİ-ni zəiflədən dövlət çevrilişinə cəhd olub. İkinci zərbə isə, onun fikrincə, “Rusiya, Ukrayna və Belarus liderlərinin dekabr sui-qəsdi” oldu. Bundan əlavə, Qorbaçov SSRİ-nin dağılmasını yenidənqurmanın ortaya çıxardığı nəticə kimi də qəbul etmir. Bununla belə, o, dövlət rəhbərliyinin səhvlərə yol verdiyini inkar da etmir. Onun fikrincə, partiyanın islahatı və Sovet İttifaqının mərkəzsizləşdirilməsi daha əvvəl başlamalı idi. İqtisadiyyatda fəal və cəsarətlə islahatlar aparmaq da məqsədəuyğun idi.

Paylaş:

Baxılıb: 920 dəfə