“Popkorn beyni” sindromu: Rəqəmsal dövrün görünməyən təhlükəsi

Bakı:

25 °C

57 %

9 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Maraqlı / “Popkorn beyni” sindromu: Rəqəmsal dövrün görünməyən təhlükəsi

“Popkorn beyni” sindromu: Rəqəmsal dövrün görünməyən təhlükəsi

02.06.2026 [15:19]

Rəqəmsal texnologiyaların sürətlə inkişaf etdiyi müasir dövrdə təhlükəsizlik anlayışı artıq yalnız məlumatların qorunması və ya kiberhücumların qarşısının alınması ilə məhdudlaşmır. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu gün cəmiyyətlərin üzləşdiyi ən ciddi çağırışlardan biri insan beyninin və diqqətinin davamlı rəqəmsal təsirlərdən qorunmasıdır.

AZƏRTAC xəbər verir ki, son illər texnologiyanın gündəlik həyatımıza təsirinin artması ilə “Popkorn beyni” adlandırılan yeni fenomen geniş müzakirə olunur. Mütəxəssislərin fikrincə, sosial media platformalarında fasiləsiz və sürətli informasiya axını insan beynini daimi stimullara alışdıraraq onun dərin düşünmə və uzunmüddətli diqqət cəmetmə qabiliyyətini zəiflədir. Nobel mükafatı laureatı Daniel Kanemanın tədqiqatlarının nəticəsinə əsaslansaq, deyə bilərik ki, həddən artıq informasiya və təkrarlar dərin düşünməyə və qərar verməyə cavabdeh olan yaddaşı (onun təbirincə, Sistem 2-ni) işini “korşaldır”.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, müasir cəmiyyətlər üçün ən böyük risk təkcə zərərli proqram təminatı və ya sistemlərə kibermüdaxilələr deyil. Daha təhlükəli məqam rəqəmsal mühitin insan davranışlarına və qərarvermə prosesinə göstərdiyi gizli təsirlərdir. Sosial media platformaları istifadəçiləri mümkün qədər uzun müddət ekranda saxlamaq üçün xüsusi alqoritmlərdən istifadə edirlər. Bu mexanizmlərin başında isə “sonsuz sürüşdürmə” (infinite scroll) texnologiyası dayanır. Həmin sistem istifadəçiyə fasiləsiz məzmun təqdim etməklə onun vaxtın necə keçdiyini hiss etməsinə mane olur.

Mütəxəssislərin fikrincə, əvvəlcə istifadəçi təcrübəsini yaxşılaşdırmaq məqsədilə yaradılan bu texnologiya zamanla “diqqət iqtisadiyyatı”nın əsas alətinə çevrilib. Bu modeldə iri texnologiya şirkətləri istifadəçilərin diqqətini cəlb etməyə və onu reklam gəlirlərinə çevirməyə çalışırlar.

Araşdırmalara görə, hər yeni paylaşım və ya video beynin mükafatlandırma sistemi ilə əlaqəli olan dopamin hormonunun ifrazını stimullaşdırır. Nəticədə insan daha çox məzmun izləməyə meyillənir və “məcburi sürüşdürmə” davranışı formalaşır. Bu proses uzun müddət davam etdikdə “popkorn beyni” adlandırılan vəziyyət yaranır. Bu anlayış son dövrlərdə psixi sağlamlıq sahəsində geniş müzakirə olunan mövzulardan birinə çevrilib. Termin ilk dəfə David M. Levy tərəfindən irəli sürülüb.

Bu sindrom zamanı beyin sürətli və fasiləsiz informasiya axınına alışır. Nəticədə insan uzun müddət bir mövzu üzərində diqqətini cəmləşdirməkdə çətinlik çəkir, fikirdən-fikrə keçməyə üstünlük verir və səthi düşüncə tərzi formalaşır.

Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, problemin təsirləri yalnız diqqət dağınıqlığı ilə məhdudlaşmır. Bu hal öyrənmə qabiliyyətinin zəifləməsinə, stress və narahatlıq səviyyəsinin yüksəlməsinə, iş məhsuldarlığının azalmasına, təhsil nəticələrinin pisləşməsinə və sosial münasibətlərə mənfi təsir göstərə bilər. Xüsusilə uşaqlar və yeniyetmələr risk qrupunda hesab olunur. Psixoloqlar bildirirlər ki, inkişaf mərhələsində olan beyinlər sürətli rəqəmsal stimul axınına daha həssasdır. Bu isə səbir, özünənəzarət və sağlam sosial ünsiyyət bacarıqlarının formalaşmasına mane ola bilər.

Diqqəti cəmləmək və fokuslanmaq çoxsaylı idrak resursları tələb edən mürəkkəb bir əməliyyatdır. İnsanların bir iş üzərində çalışarkən eyni zamanda telefona baxması və ya sosial mediadan istifadə etməsi, əslində, çoxvəzifəliliyin (multitasking) bir formasıdır. Onilliklər ərzində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, bir çox insan özünü bu sahədə bacarıqlı hesab etsə də, insan beyni, əslində, çoxvəzifəliliyi effektiv şəkildə yerinə yetirməkdə çətinlik çəkir. Bu baxımdan diqqətin bir yerdən digərinə tez-tez keçməsi onun pozulmasına və konkret məsələyə fokuslanmasına mane olur.

Tədqiqatçıların qənaətinə görə, müasir dövrdə kibertəhlükəsizlik anlayışı yalnız kompüter sistemlərinin və şəbəkələrin qorunmasını deyil, həm də insanın psixoloji rifahının və diqqətinin müdafiəsini əhatə etməlidir. Bu baxımdan hökumətlər, təhsil müəssisələri, ailələr və texnologiya şirkətləri arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi vacib hesab olunur.

Ekspertlər vurğulayırlar ki, texnoloji tərəqqi insan həyatının keyfiyyətini artırmağa xidmət etməlidir. Əks halda, innovasiyalar diqqətin dağılmasına və psixoloji sağlamlığın zəifləməsinə səbəb olan amilə çevrilə bilər.

Süni intellekt və ağıllı alqoritmlərin sürətlə inkişaf etdiyi bir vaxtda rəqəmsal savadlılığın artırılması və məsuliyyətli texnologiya idarəçiliyi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Gələcəkdə əsas mübarizə məlumatlar və cihazlar uğrunda deyil, insanın diqqəti, düşüncə azadlığı və şüurlu qərarvermə qabiliyyəti uğrunda aparılacaq.

Paylaş:

Baxılıb: 462 dəfə