Diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri bir daha göstərdi ki, bölgədə yaranmış yeni reallıqları yerində görmək imkanını siyasi ritorika ilə əvəz etmək mümkün deyil

Sentyabrın 11–12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regionun müasir siyasi və diplomatik gündəliyi baxımından diqqət çəkən hadisələrdən biri oldu. Səfərdə 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən təxminən 150 nümayəndənin iştirakı onun geniş beynəlxalq tərkibini göstərirdi. Xarici diplomatlar Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcər istiqamətlərində həyata keçirilən bərpa-quruculuq işləri, sosial-iqtisadi infrastruktur layihələri, tarixi-mədəni irsin vəziyyəti və onun qorunması istiqamətində görülən tədbirlərlə tanış oldular. Bu, 2020-ci ildən etibarən diplomatik korpus nümayəndələrinin işğaldan azad edilmiş ərazilərə 22-ci səfəri idi.

Səfərin əsas əhəmiyyəti xarici diplomatların Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda formalaşan yeni vəziyyətlə bilavasitə tanış olmasıdır. Başqa sözlə, söhbət məlumatın müxtəlif mənbələrdən əldə edilməsindən deyil, diplomatik nümayəndələrin ərazini öz gözləri ilə görməsindən gedir.

Bu baxımdan səfərin Ermənistan daxilində və erməni diaspor dairələrində yaratdığı reaksiya da diqqətdən kənarda qala bilməz. Ermənistanın müxtəlif siyasi, ictimai və media dairələrində səfərə etirazlar, sərt açıqlamalar və diplomatların səfərini tənqid edən materiallar yayıldı. Bəzi erməni dairələri səfəri Qarabağ məsələsinə münasibətdə qəbuledilməz addım kimi təqdim etməyə çalışarkən, digər tərəfdən Ermənistan rəsmilərinin Azərbaycanla sülh prosesinin davam etdirilməsinin vacibliyi barədə bəyanatları da mövcuddur.

Qarabağ məsələsi uzun illər regionun ən mürəkkəb siyasi və humanitar problemlərindən biri olub. Münaqişə dövründə bölgə ilə bağlı beynəlxalq ictimaiyyətə müxtəlif siyasi mövqelər və təqdimatlar çatdırılıb. Bu baxımdan diplomatların Qarabağa səfəri artıq yeni mərhələnin reallıqları fonunda baş verir.

Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycanın suverenliyi altında olan ərazilərdir və Azərbaycan həmin ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq proqramları həyata keçirir. Diplomatların səfəri də bu proseslərin birbaşa müşahidə edilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Səfərin yaratdığı reaksiyalara münasibətdə isə ümumiləşdirmələrdən qaçmaq vacibdir. Ermənistan cəmiyyətinin bütün təbəqələrinin və siyasi qüvvələrinin eyni mövqedə olduğunu söyləmək düzgün olmazdı. Lakin Ermənistanın bəzi siyasi və media dairələrində səfərə qarşı sərt ritorikanın müşahidə edilməsi fakt olaraq qalır.

Ermənistan parlamentinin sədri Ruben Rubinyan sentyabrın 15-də Azərbaycanla bağlı bir sıra məsələlərin Ermənistan cəmiyyətində narazılıq doğura biləcəyini bildirib. Bununla yanaşı, o, sülhün əsas mahiyyətini tərəflərin bir-birinin mövcudluq hüququnu və sərhədlərini tanıması və bir-birinə atəş açmaması ilə əlaqələndirib. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Alen Simonyan da sentyabrın əvvəlində Azərbaycanla sülh prosesinin dərinləşdirilməsinin müzakirə edildiyini və Azərbaycan tərəfinin sülhlə bağlı addımlar atdığını bildirmişdi.

Beləliklə, bir tərəfdə sülh prosesinin davam etdirilməsi ilə bağlı siyasi bəyanatlar, digər tərəfdə isə Qarabağa gələn xarici diplomatların səfərinə etiraz edən reaksiyalar mövcuddur. Bu mənzərə göstərir ki, regionda sülh gündəliyi yalnız hökumətlərarası danışıqlardan deyil, həm də cəmiyyətlərin siyasi və informasiya mühitindən keçir.

Diplomatiyada faktların yerində müşahidəsinin xüsusi əhəmiyyəti var. Diplomatların Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri onlara bölgədə formalaşan yeni reallıqları bilavasitə müşahidə etmək imkanı verir.

Bu ərazilərdə yeni yollar, yaşayış məntəqələri, məktəblər, sosial obyektlər, enerji və digər infrastruktur layihələri həyata keçirilir. Paralel olaraq tarixi və dini abidələrin bərpası istiqamətində işlər görülür. Böyük Qayıdış çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma yaşayış məntəqələrinə qayıtması da prosesin əsas istiqamətlərindən biridir.

Prezident İlham Əliyev sentyabrın 15-də beynəlxalq konfransın iştirakçılarını qəbul edərkən bu məqama xüsusi diqqət çəkib. O bildirib ki, dini liderlərin Qarabağa səfəri zamanı Ağdam, Xankəndi, Xocalı və Şuşanı görməsi nəzərdə tutulur və onlar həm 30 illik işğalın fəsadları və dağıntıları, həm də bu gün dirçələn Qarabağın yeni siması ilə tanış olacaqlar.

Bu fikir diplomatik korpusun son səfərinə də birbaşa aid edilə bilər. Çünki bölgəyə səfər edən xarici nümayəndələr keçmişlə bu günü eyni coğrafi məkanda müşahidə etmək imkanı əldə edirlər.

Prezidentin çıxışında bildirildiyinə görə, hazırda Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda 48 şəhər və kənddə 90 mindən çox insan yaşayır və Böyük Qayıdış Proqramının icrası davam edir.

Beləliklə, Qarabağın beynəlxalq təqdimatı artıq yalnız müharibə və münaqişə kontekstində aparılmır. Qarşıda yeni yaşayış məntəqələrinin yaradılması, insanların qayıdışı, sosial infrastrukturun qurulması, mədəni irsin bərpası və iqtisadi həyatın yenidən formalaşdırılması kimi məsələlər dayanır.

Sentyabrın 15-də Prezident İlham Əliyevin Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının üzvləri, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçıları və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul edərkən səsləndirdiyi fikirlər mövzunun digər mühüm tərəfini təşkil edir.

Dövlət başçısı çıxışında Bakıda keçirilən iki tədbirin – TDT-nin Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının toplantısı ilə Seyid Yəhya Bakuvi irsinə həsr olunmuş beynəlxalq konfransın – xüsusi rəmzi məna daşıdığını vurğulayıb. O, Yəhya Bakuvini Azərbaycanın böyük mütəfəkkir və şairləri sırasında qeyd edərək onun irsinin Azərbaycan xalqı ilə yanaşı, İslam dünyası üçün də böyük dəyər daşıdığını bildirib.

Bu yanaşma Azərbaycanın Qarabağla bağlı diplomatik xəttinin mədəni-humanitar ölçüsünü də önə çıxarır. Çünki Qarabağ məsələsi yalnız ərazi və təhlükəsizlik məsələsi deyil. Bölgənin tarixi-mədəni irsi, dini abidələri, insanların yaddaşı və məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarına qayıdışı da bu gündəliyin mühüm hissələridir.

Prezidentin çıxışında dini liderlərin roluna xüsusi yer verilməsi də diqqət çəkir. Dövlət başçısı qeyd edib ki, müsəlman dini liderlərin sözləri milyonlarla insan üçün əhəmiyyətlidir və həmin sözlər sülhə, əməkdaşlığa, əmin-amanlığa və barışığa istiqamətlənirsə, bunun regionlarda sülh və sabitliyə töhfə verməsi mümkündür.

Bu yanaşma Qarabağ məsələsində dini və mədəni diplomatiyanın imkanlarını da göstərir. Siyasi danışıqlarla yanaşı, xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın, dini və mədəni dialoqun təşviq edilməsi uzunmüddətli sülh mühitinin formalaşmasına töhfə verə bilər.

Prezident İlham Əliyevin 15 sentyabr çıxışının diqqətçəkən cəhətlərindən biri də keçmişlə gələcək arasında müəyyən etdiyi balansdır. Dövlət başçısı Qarabağ münaqişəsi dövründə baş vermiş hadisələrin, o cümlədən Xocalı faciəsinin və dini-mədəni abidələrə vurulmuş zərərin unudulmayacağını bildirib. Eyni zamanda çıxışında “bu gün sülh var və müharibə dayanıb” deyərək Azərbaycan-Ermənistan arasında sülh prosesinin getdiyini vurğulayıb.

Tarixi yaddaşın qorunması ilə sülhün qurulması paralel proseslərdir. Keçmişin öyrənilməsi vacib olduğu kimi, gələcək nəsillərin düşmənçilik atmosferində böyüməməsi də mühümdür.

Bu baxımdan Ermənistan daxilində səfərə qarşı səslənən bəzi sərt reaksiyalar regionda sülh gündəliyinin qarşısında duran siyasi və informasiya çətinliklərini göstərir. Bununla yanaşı, Ermənistan rəsmilərinin sülh prosesi və birbaşa dialoq barədə bəyanatları da nəzərə alınmalıdır.

Əgər tərəflər sülh sazişi, qarşılıqlı tanınma, sərhədlərin toxunulmazlığı və bir-birinin suverenliyinə hörmət kimi prinsiplər ətrafında irəliləmək istəyirlərsə, cəmiyyətlərdə də bu prinsipləri dəstəkləyən siyasi mədəniyyətin formalaşması zəruridir.

Diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinin mühüm tərəflərindən biri Azərbaycanın bölgədə yaranmış yeni reallıqları beynəlxalq auditoriyaya birbaşa təqdim etmək imkanını davam etdirməsidir.

Səfər zamanı xarici nümayəndələrin gördükləri bərpa işləri, yeni yaşayış məntəqələri, sosial infrastruktur və mədəni irsin qorunması ilə bağlı layihələr postmünaqişə dövrünün gündəlik həyatını əks etdirir.

Qarabağ artıq yalnız keçmiş münaqişənin adı kimi təqdim edilmir. Qarşıda yeni yaşayış məntəqələri, qayıdış prosesi, quruculuq və regional əməkdaşlıq kimi məsələlər dayanır. Böyük Qayıdış proqramının həyata keçirilməsi bu transformasiyanın sosial tərəfini təşkil edir.

Ermənistanda səfərlə bağlı reaksiyalara gəldikdə isə “revanşizm” anlayışının konkret siyasi və ictimai davranışlar kontekstində işlədilməsi daha məqsədəuyğundur. Səfərə etiraz edən bəzi siyasi və media dairələrinin ritorikasında Qarabağ məsələsinin yenidən mübahisə predmetinə çevrilməsi və Azərbaycanın suveren ərazisində xarici diplomatların səfərinin tənqid edilməsi kimi yanaşmalar müşahidə olunub. Azərbaycan mənbələrində bu reaksiyalar revanşist ritorikanın təzahürü kimi qiymətləndirilib.

Lakin burada əsas məsələ emosional qiymətləndirmə deyil, bu ritorikanın sülh prosesinə mümkün təsiridir. Diplomatların Qarabağa səfərinə verilən reaksiya yalnız konkret səfərin müzakirəsi deyil, həm də regionda sülhün sosial və siyasi dayaqlarının möhkəmləndirilməsi məsələsini gündəmə gətirir.

15 sentyabr görüşündə Prezident İlham Əliyevin dini liderlərə müraciətində sülh, əməkdaşlıq, birlik və əmin-amanlıq anlayışlarının xüsusi yer tutması da diqqətəlayiqdir. Bir tərəfdə 30 illik münaqişənin ağır nəticələri, dağıdılmış şəhərlər və dini-mədəni irsə vurulmuş zərər barədə yaddaş var. Digər tərəfdə isə bu gün bərpa edilən şəhərlər, yenidən qurulan məscidlər, qayıdan insanlar və sülh prosesinin yaratdığı imkanlar dayanır.

Ağdam məscidinin beynəlxalq dini dialoq məkanına çevrilməsi də bu baxımdan simvolik məna daşıyır. Dağıntıdan sonra bərpa olunan məscid bu gün müxtəlif ölkələrdən gəlmiş dini liderlərin görüş yerinə çevrilir. Bu, keçmişlə gələcəyin bir nöqtədə görüşməsidir.

Azərbaycanın diplomatik korpus nümayəndələrini Qarabağa dəvət etməsi ilə dini liderləri bölgəyə aparması arasında da belə bir məntiqi bağlılıq görmək mümkündür: reallığın yerində nümayiş etdirilməsi, tarixi yaddaşın qorunması və gələcəyə yönəlmiş əməkdaşlıq gündəliyinin təşviqi.

Sentyabrın 11–12-də diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri, eləcə də sentyabrın 15-də Bakıda keçirilən beynəlxalq dini və mədəni tədbirlər bir-birindən ayrı hadisələr kimi deyil, Azərbaycanın postmünaqişə dövründə apardığı diplomatik və humanitar fəaliyyətin müxtəlif istiqamətləri kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Diplomatların bölgəyə səfəri yeni reallıqları yerində görmək imkanı yaratdı. Ermənistanın bəzi siyasi və media dairələrinin buna sərt reaksiyası isə göstərdi ki, Qarabağ mövzusunun siyasi və informasiya müstəvisində həssaslığı hələ də qalmaqdadır. Bununla yanaşı, Ermənistan rəsmilərinin sülh və birbaşa dialoq barədə bəyanatları regionun siyasi gündəliyində paralel olaraq qarşıdurmadan sülhə keçid xəttinin də mövcud olduğunu göstərir.

Bu mənzərədə Azərbaycanın mesajı aydındır: tarixi yaddaş qorunur, lakin gələcəyə baxış sülh, quruculuq, qayıdış və əməkdaşlıq üzərində qurulur. Qarabağa gələn diplomatların bölgəni yerində görməsi, dini liderlərin isə bərpa olunan dini-mədəni irslə tanış olması bu yeni reallıqların beynəlxalq müstəvidə təqdimatına xidmət edir.

Abel Məhərrəmov

akademik