Şuşa Qlobal Media Forumu Azərbaycanın orta güc statusunu bir daha təsdiqlədi

XXI əsrin üçüncü onilliyi beynəlxalq münasibətlər sistemində keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlanğıcı kimi xarakterizə olunur. Əgər əvvəlki dövrlərdə qlobal siyasi nizam əsasən sərt güc amilləri və geosiyasi bloklar arasında rəqabət üzərində qurulurdusa, bu gün tamamilə fərqli reallıq formalaşır. Hazırda siyasi təsirin əsas alətləri iqtisadi inteqrasiya, nəqliyyat-kommunikasiya marşrutları, enerji təhlükəsizliyi, rəqəmsal transformasiya və çoxtərəfli diplomatik platformalar təşkil edir. Dünyada müşahidə olunan yeni geosiyasi dinamika göstərir ki, qlobal güc mərkəzləri arasında rəqabət davam etsə də, bu rəqabətin idarə olunması üçün əməkdaşlıq mexanizmlərinə ehtiyac əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha da artıb. Məhz bu səbəbdən beynəlxalq münasibətlər sistemində “orta güc” statusuna malik dövlətlərin rolu əhəmiyyətli dərəcədə genişlənməkdədir.

Qütblərarası dialoqun təşviqi...

Sirr deyil ki, Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən kommunikasiya xətlərinin inkişafı artıq təkcə iqtisadi layihə deyil, eyni zamanda siyasi sabitliyin və beynəlxalq təhlükəsizliyin əsas elementlərindən birinə çevrilib. Son onillikdə dünyanın aparıcı güc mərkəzləri kimi ön plana çıxan ABŞ, Avropa İttifaqı və Çin qlobal təsir imkanlarını iqtisadi tərəfdaşlıqlar, investisiya layihələri, enerji əməkdaşlığı və nəqliyyat dəhlizləri vasitəsilə genişləndirməyə çalışırlar. Bu isə yeni beynəlxalq nizamın əsas sütunlarının geostrateji yol layihələri üzərində qurulduğunu göstərir.

Belə şəraitdə Avrasiyanın mərkəzində yerləşən Azərbaycan tamamilə yeni siyasi missiya qazanıb. Coğrafi mövqeyi, enerji ehtiyatları, müasir nəqliyyat infrastrukturu və balanslaşdırılmış xarici siyasət kursu ölkəni regional aktordan daha geniş miqyaslı geosiyasi oyunçuya çevirib. Azərbaycan artıq yalnız öz milli maraqlarını təmin edən dövlət deyil, həm də müxtəlif siyasi və iqtisadi qütblər arasında dialoqu təmin edən etibarlı tərəfdaş kimi qəbul olunur. Məhz bu xüsusiyyətlər Bakının beynəlxalq münasibətlər sistemində orta güc statusuna yüksəlməsini şərtləndirən əsas amillər sırasındadır.

Azərbaycan üçün yeni inkişaf mərhələsi...

IV Şuşa Qlobal Media Forumu bir reallığı növbəti dəfə sübuta yetirdi - Bakı yalnız tranzit məkanı kimi deyil, eyni zamanda geosiyasi qərarların formalaşdığı, regional əməkdaşlığın təşviq edildiyi və müxtəlif maraqların uzlaşdırıldığı siyasi platformaya çevrilməkdədir. Bu mənada Azərbaycanın xarici siyasət modeli müstəqil qərarvermə, milli maraqların qorunması və eyni zamanda qlobal əməkdaşlığa açıq olmaq prinsiplərinin uğurlu sintezi kimi qiymətləndirilə bilər. Məhz bu kontekstdə Şuşa Qlobal Media Forumu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yeni transkontinental nizamın formalaşdığı indiki mərhələdə geostrateji yol layihələri, enerji təhlükəsizliyi, regional sabitlik və çoxtərəfli əməkdaşlıq anlayışları bir-birini tamamlayan vahid sistemə çevrilib. Bu sistemdə Azərbaycan həm coğrafi mövqeyi, həm siyasi çəkisi, həm də etibarlı tərəfdaş imici ilə fərqlənir. Məhz buna görə də Bakının beynəlxalq münasibətlərdə artan rolu bütövlükdə yeni qlobal düzənin mühüm elementlərindən biri kimi qiymətləndirilir. Şuşa Qlobal Media Forumu isə bu yeni geosiyasi reallığın, Azərbaycanın orta güc statusunun və transkontinental münasibətlər sistemində mərkəzi aktora çevrilməsinin ən mühüm siyasi göstəricilərindən biri kimi çıxış edir.

Bakının orta güc statusu - meyarlar təsdiqlənir...

Yeni nizamda Azərbaycanın nümayiş etdirdiyi siyasi davranış modeli göstərir ki, ölkə artıq klassik regional lider çərçivəsini aşaraq orta güc dövlətlərinə xas olan funksiyaları yerinə yetirən aktora çevrilib. Başqa sözlə,  Bakının geosiyasi mövqeyi bu gün yalnız Cənubi Qafqaz miqyasında deyil, bütövlükdə Avrasiya məkanında qiymətləndirilir. Orta güc statusunu müəyyənləşdirən meyarlar isə kompleks halda öz təsdiqini tapır:

- Müstəqil xarici siyasət kursu: geosiyasi bloklar arasında rəqabətin dərinləşdiyi şəraitdə Bakı hər hansı siyasi mərkəzdən asılı olmayan qərarvermə modelini tətbiq edir. Azərbaycan həm Qərb institutları ilə əməkdaşlığı inkişaf etdirir, həm Çin və Mərkəzi Asiya ilə iqtisadi inteqrasiyanı genişləndirir, həm də Türkiyə, Türk dünyası, İslam coğrafiyası və digər regional platformalarla əlaqələrini paralel şəkildə möhkəmləndirir. Bu çoxşaxəli diplomatik xətt Azərbaycanın xarici siyasətinin çevikliyini və milli maraqlar üzərində qurulduğunu nümayiş etdirir.

- beynəlxalq iqtisadi və enerji təhlükəsizliyinə verdiyi töhfə: Azərbaycan uzun illərdir ki, Avropanın enerji şaxələndirməsində mühüm rol oynayır. Eyni zamanda ölkənin təşəbbüsü ilə reallaşdırılan nəqliyyat və logistika layihələri Avrasiya məkanında iqtisadi əlaqələrin intensivləşməsinə xidmət edir. Şərq-Qərb, Şimal-Cənub və Orta Dəhliz kimi beynəlxalq marşrutların kəsişməsində yerləşən Azərbaycan müxtəlif regionlar arasında etibarlı tranzit körpüsü funksiyasını yerinə yetirir.

- regional sabitliyin qorunmasına verilən töhfə, regional məsuliyyət: yeni beynəlxalq münasibətlər sistemində lider dövlətlər eyni zamanda təhlükəsizlik mühitinin formalaşdırılmasına, əməkdaşlıq platformalarının genişləndirilməsinə və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsinə məsuliyyət daşıyırlar. Azərbaycan son illərdə məhz bu funksiyanı yerinə yetirən dövlət kimi çıxış edir. Regionda yeni kommunikasiya xətlərinin açılması, iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi və uzunmüddətli sabitliyin təmin olunması istiqamətində irəli sürülən təşəbbüslər Bakının məsuliyyətli siyasi aktor olduğunu nümayiş etdirir.

Şuşa Qlobal Media Forumunda verilən mesajlar və səsləndirilən suallar təsdiqləyir ki, Azərbaycan artıq beynəlxalq münasibətlər sistemində hadisələri yalnız izləyən deyil, onların istiqamətinə təsir göstərən ölkələr sırasındadır. Şuşa Qlobal Media Forumunun əhəmiyyətini artıran digər mühüm amil Prezident İlham Əliyevin burada səsləndirdiyi siyasi tezislərin qlobal auditoriyaya ünvanlanmasıdır. Forum vasitəsilə Azərbaycanın xarici siyasət prioritetləri, regional təhlükəsizlik baxışı, nəqliyyat və enerji strategiyası, eləcə də beynəlxalq əməkdaşlıq modeli birbaşa dünya ictimaiyyətinə təqdim olunur. Bu isə ölkənin kommunikasiya imkanlarının genişlənməsi ilə yanaşı, onun siyasi legitimliyini də gücləndirir.  Beləliklə, Bakı artıq yalnız Cənubi Qafqazın siyasi mərkəzi kimi deyil, yeni transkontinental münasibətlər sistemində müxtəlif güc mərkəzlərini bir araya gətirən, dialoqu təşviq edən və geosiyasi sabitliyə töhfə verən orta güc aktoru kimi çıxış edir.

Yeni əməkdaşlıq formatlarının müəllifi...

Azərbaycanın orta güc statusu qazanması yalnız coğrafi mövqe üstünlüyü ilə izah edilə bilməz - tarix göstərir ki, əlverişli coğrafiyaya malik olan bütün dövlətlər avtomatik olaraq geosiyasi gücə çevrilməyiblər. Əsas məsələ həmin coğrafiyanın siyasi kapitala çevrilməsidir. Bakı məhz bunu bacarıb. Son iyirmi ildə həyata keçirilən enerji layihələri, nəqliyyat infrastrukturu, müasir liman kompleksləri, dəmir yolu şəbəkələrinin yenilənməsi və rəqəmsal logistika imkanları Azərbaycanın Avrasiya xəritəsində tamamilə yeni funksional status qazanmasına səbəb olub. Müasir geoiqtisadi reallıq göstərir ki, dünya iqtisadiyyatının gələcək inkişafı məhz qitələrarası yük dövriyyəsinin sürətindən və təhlükəsizliyindən asılı olacaq. Bu şəraitdə Orta Dəhlizin strateji çəkisi nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəlib. Həmin marşrutun əsas əlaqələndirici həlqəsi isə Azərbaycandır. Bakı təkcə yüklərin keçdiyi məkan deyil, həm də müxtəlif dövlətlərin iqtisadi maraqlarını uzlaşdıran, logistika zəncirinin dayanıqlığını təmin edən və siyasi etimadı möhkəmləndirən koordinasiya mərkəzi funksiyasını yerinə yetirir.

Bu proses Azərbaycanın geosiyasi legitimliyini də möhkəmləndirib. Əgər əvvəlki dövrlərdə böyük güclər regional layihələrin əsas təşəbbüskarları hesab olunurdusa, indi orta güc statusuna malik dövlətlər yeni əməkdaşlıq formatlarının müəllifinə çevrilirlər. Azərbaycanın fərqi də məhz bundadır. Bakı artıq geosiyasi proseslərə yalnız reaksiya verən deyil, onları təşəbbüsləri ilə istiqamətləndirən aktor kimi çıxış edir. Son illərdə irəli sürülən nəqliyyat və enerji layihələri, regional iqtisadi əməkdaşlıq təşəbbüsləri və çoxtərəfli platformalar bunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Şuşa Qlobal Media Forumu həm də bu legitimliyin siyasi təsdiqinə çevrildi.

Yeni münasibətlər sistemi, yeni davranışlar modeli...

Şuşa Qlobal Media Forumu həm də Azərbaycanın xarici siyasət prioritetlərinin beynəlxalq auditoriyaya təqdim olunduğu mühüm siyasi tribuna kimi çıxış etdi. Forum çərçivəsində Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi mesajlar göstərdi ki, Azərbaycanın Avropa İttifaqı ilə münasibətləri artıq əvvəlki mərhələdən fərqli məzmuna malikdir. Söhbət yalnız enerji əməkdaşlığının genişlənməsindən və ya iqtisadi layihələrin inkişafından getmir. Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, Bakı ilə Brüssel arasında münasibətlər getdikcə daha çox qarşılıqlı maraqlar, bərabərhüquqlu əməkdaşlıq və geosiyasi reallıqların qəbul edilməsi prinsipləri üzərində qurulur. Bu isə Azərbaycanın orta güc statusunun Avropa siyasi məkanında da qəbul olunmasının mühüm göstəricisidir.

Bir neçə ildir ki, Azərbaycan-Avropa İttifaqı münasibətlərində əsas prioritet enerji təhlükəsizliyi məsələsidir - yeni gündəm isə həm də qlobal iqtisadiyyatın transformasiyası, alternativ nəqliyyat marşrutlarına artan tələbat, Avropanın strateji təchizat zəncirlərini şaxələndirmək istəyi və Cənubi Qafqazın artan geosiyasi əhəmiyyəti fonunda tənzimlənir.

Şuşa Qlobal Media Forumunda səsləndirilən fikirlərdən biri də məhz bu məntiqi təsdiqləyirdi. Azərbaycan bir daha nümayiş etdirdi ki, beynəlxalq əməkdaşlığın əsas şərti qarşılıqlı hörmət, suverenliyə ehtiram və bərabərhüquqlu tərəfdaşlıqdır. Bakı illərdir vurğulayır ki, Avropa İttifaqı ilə münasibətlər yalnız birtərəfli gözləntilər üzərində deyil, qarşılıqlı maraqlar əsasında inkişaf etməlidir. Hazırkı geosiyasi reallıq göstərir ki, Brüssel də bu yanaşmanın alternativsiz olduğunu qəbul etməyə başlayıb. Bu qəbul isə Azərbaycanın artan siyasi çəkisinin və orta güc statusunun praktik nəticəsidir. Paralel olaraq bu qavrayış Azərbaycanın yerləşdiyi coğrafiyada sabitliyin qorunmasına, iqtisadi inteqrasiyanın genişlənməsinə və əməkdaşlıq platformalarının inkişafına da töhfə verməsi faktını təsdiqləyir. Beləliklə,  Şuşa Qlobal Media Forumu Azərbaycanın yeni nizamda güc mərkəzləri ilə münasibətlərinin siyasi konturlarını da müəyyənləşdirdi. Burada verilən mesajlar göstərdi ki, Bakı gələcək əməkdaşlığı qarşılıqlı etimad, praqmatik yanaşma və geosiyasi reallıqların düzgün qiymətləndirilməsi üzərində qurmağa hazırdır.

Yeni nizamın geostrateji atlasında əsas bağlayıcılarından biri...

Siyasi sabitləşdirici rolla yanaşı, Azərbaycan bu gün ən əlverişli iqtisadi bağlayıcı kimi də çıxış edir. Dünya iqtisadiyyatında baş verən dəyişikliklər göstərir ki, qlobal ticarətin gələcəyi təhlükəsiz, çevik və çoxşaxəli logistika marşrutlarından asılı olacaq. Pandemiya dövründə qlobal təchizat zəncirlərinin pozulması, müxtəlif regionlarda baş verən münaqişələr, dəniz nəqliyyatı ilə bağlı yaranan risklər və beynəlxalq ticarətdə artan qeyri-müəyyənlik alternativ quru marşrutlarının strateji əhəmiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Məhz belə bir şəraitdə Orta Dəhliz Avrasiya məkanında ən perspektivli nəqliyyat arteriyalarından biri kimi ön plana çıxır. Bu marşrutun mərkəzində isə Azərbaycan dayanır.

Əslində, Orta Dəhliz artıq yalnız logistika layihəsi deyil. Bu marşrut Avrasiya geosiyasətinin yeni iqtisadi fəlsəfəsini formalaşdırır. Burada məqsəd yalnız malların daha qısa müddətdə daşınması deyil, eyni zamanda müxtəlif iqtisadi məkanlar arasında siyasi dialoqu gücləndirmək və əməkdaşlığın institusional əsaslarını möhkəmləndirməkdir. Azərbaycan isə bu sistemdə sadəcə tranzit ölkə deyil, müxtəlif maraqları uzlaşdıran əlaqələndirici və sabitləşdirici aktor kimi çıxış edir.

Eyni zamanda Orta Dəhlizin gələcək inkişafı Zəngəzur dəhlizinin reallaşması ilə daha geniş perspektiv qazanır. Bu marşrut Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirməklə yanaşı, Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan nəqliyyat xəttinin tam funksional işləməsini təmin edə bilər. Beləliklə, Çindən başlayan yük axını Mərkəzi Asiya, Xəzər, Azərbaycan və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarlarına daha sürətli və təhlükəsiz şəkildə çatdırıla bilər. Bu isə Bakını təkcə tranzit mərkəzi deyil, bütövlükdə Avrasiya iqtisadi məkanının əsas koordinasiya nöqtəsinə çevirir. Şuşa Qlobal Media Forumunda səsləndirilən bu mesajlar Azərbaycanın gələcək inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərini də ortaya qoydu. Beləliklə, XXI əsrin yeni geosiyasi atlasında Azərbaycan Çinlə Qərbi, Mərkəzi Asiya ilə Avropanı və Şimalla Cənubu birləşdirən yeni qlobal nizamın əsas bağlayıcı mərkəzlərindən birinə çevriləcək.

Pərviz SADAYOĞLU