Li Kuan Yu ölkəsini necə dəyişdi?
Dəniz sahilində yerləşən kiçik bir ölkə necə dünyanın ən zəngin və inkişaf etmiş dövlətlərindən birinə çevrildi? Bu sualın cavabı Sinqapurun keçmişində və onun qurucusu Li Kuan Yunun həyata keçirdiyi siyasətdə gizlənir.
Bu gün Sinqapur deyəndə insanların ağlına müasir göydələnlər, təmiz küçələr, dünyanın ən böyük limanlarından biri, beynəlxalq banklar, yüksək texnologiyalar və güclü iqtisadiyyat gəlir. Turistlərin böyük maraq göstərdiyi bu şəhər-dövlət indi dünyanın ən inkişaf etmiş ölkələri sırasında yer alır. Ancaq cəmi bir neçə onillik əvvəl vəziyyət tam başqaydı. 1965-ci ildə müstəqillik qazanan Sinqapurun qarşısında çox çətin problemlər dayanırdı. Ölkənin neft, qaz və digər mühüm təbii sərvətləri yox idi. Ərazisi kiçik, daxili bazarı məhdud, işsizlik səviyyəsi yüksək idi. Əhalinin bir hissəsi yoxsul məhəllələrdə, lazımi şəraiti olmayan evlərdə yaşayırdı. Ən ciddi məsələlərdən biri isə ölkənin gələcəkdə necə yaşayacağıydı. Məhz belə bir vaxtda Sinqapurun taleyini dəyişdirəcək siyasi xətt formalaşmağa başladı. Bu xəttin əsas müəllifi isə ölkənin ilk baş naziri Li Kuan Yu idi.
Müstəqillik ölkəyə nə verdi, nəyi əlindən aldı?
Li Kuan Yu 1923-cü ildə Sinqapurda anadan olmuşdu. Hüquq təhsili almış, bir müddət vəkil işləmişdi. Siyasi fəaliyyətə qoşulandan sonra 1954-cü ildə Xalq Fəaliyyəti Partiyasının yaradılmasında iştirak etmişdi. 1959-cu ildə ölkəsi özünüidarə hüququ əldə edəndə baş nazir vəzifəsinə gəlmişdi. Həmin dövrdə Sinqapur hələ müstəqil dövlət deyildi. 1963-cü ildə ölkə Malayziya Federasiyasına qoşuldu. Lakin siyasi, iqtisadi və etnik ziddiyyətlər bu birliyin davam etməsinə imkan vermədi. 9 avqust 1965-ci ildə Sinqapur Malayziyadan ayrılıb müstəqil dövlət oldu. Bu ayrılıq heç də asan qazanılmış müstəqillik kimi qarşılanmadı. Ölkənin gələcəyilə bağlı ciddi narahatlıqlar vardı. Sinqapurun ətrafında daha böyük dövlətlər yerləşirdi, öz resursları isə son dərəcə məhdud idi. Hətta su təchizatı kimi gündəlik həyat üçün vacib məsələlərdə də qonşu Malayziyadan asılılıq vardı.
Li Kuan Yu sonralar həmin dövrü ölkənin ən ağır günlərindən biri kimi xatırlayırdı. Qarşıda iki yol vardı: ya mövcud problemlər ölkəni zəiflədəcəkdi, ya da hökumət bu çətinlikləri inkişaf üçün başlanğıca çevirəcəkdi.
Sərvətimiz yoxdur, bəs nəylə zənginləşək?
Sinqapur rəhbərliyi çox vacib bir qərar verdi: ölkənin əsas sərvəti insan olmalıydı. Hökumət başa düşürdü ki, böyük neft yataqları, geniş əkin sahələri və faydalı qazıntılar olmadan da iqtisadiyyat qurmaq mümkündür. Bunun üçün xarici şirkətləri ölkəyə gətirmək, yeni zavodlar açmaq, iş yerləri yaratmaq və insanlara müasir peşələr öyrətmək lazım idi. 1960-cı illərin sonlarından başlayaraq Sinqapur xarici investorlara qapılarını açdı, beynəlxalq şirkətlər üçün əlverişli vergi və biznes şəraiti yaradıldı. Dövlət investorlara aydın qaydalar, sabit idarəçilik və infrastruktur təklif edirdi. ABŞ-ın Texas Instruments, Fairchild və Hewlett-Packard kimi şirkətləri Sinqapurda fəaliyyətə başladı. Elektronika və istehsal sənayesi sürətlə inkişaf etdi.
Bu siyasətin nəticəsində ölkə tədricən ucuz əmək qüvvəsinə əsaslanan istehsaldan daha mürəkkəb texnologiyalara, maliyyə xidmətlərinə və yüksək əlavə dəyər yaradan sahələrə keçdi. Sinqapurun əsas üstünlüyü yalnız xarici şirkətlərin gəlməsi deyildi, hökumət yerli işçilərin də həmin müəssisələrdə işləyə bilməsi üçün təhsil və peşə hazırlığına diqqət ayırırdı. Başqa sözlə, ölkəyə gətirilən sərmayə ilə yanaşı, insanların bilik və bacarıqlarına da sərmayə qoyulurdu.
Korrupsiyaya qarşı sərt mübarizə: qanun hamı üçün eynidirmi?
Sinqapurun uğurundan danışarkən korrupsiyaya qarşı mübarizəni qeyd etməmək mümkün deyil. Li Kuan Yu dövlət idarəçiliyində rüşvətin ölkənin inkişafına ciddi maneə olduğunu düşünürdü. Onun rəhbərliyi dövründə korrupsiyaya qarşı mübarizə gücləndirildi, dövlət qulluqçularının fəaliyyəti üzərində nəzarət artırıldı və hüquq-mühafizə orqanlarının imkanları genişləndirildi. Sinqapurda dövlət qulluğuna qəbul zamanı şəxsi tanışlıqdan daha çox bilik və bacarıqlara üstünlük verilməsi əsas prinsipə çevrildi. Dövlət qulluqçularının əməkhaqlarının rəqabətədavamlı səviyyədə saxlanması da rüşvət riskinin azaldılması vasitələrindən biri hesab olunurdu. Nəticədə, Sinqapur beynəlxalq korrupsiya göstəricilərində uzun illər ən yaxşı nəticə göstərən ölkələrdən birinə çevrildi.
Lakin burada bir məqamı da unutmaq olmaz: Li Kuan Yu dövründə ölkədə siyasi rəqabət, mətbuat azadlığı və müxalifətin fəaliyyətiylə bağlı ciddi məhdudiyyətlər vardı. Onun idarəçilik üsulu bəzən sərt və avtoritar xarakterinə görə tənqid olunurdu. Beləliklə, Sinqapur təcrübəsi yalnız uğurların yox, mübahisəli qərarların da tarixidir. Ölkənin iqtisadi inkişafını qiymətləndirərkən siyasi azadlıqlar və insan hüquqları məsələlərini də nəzərə almaq lazımdır.
İnsanların həyatını dəyişən mənzil siyasəti
Sinqapur hökuməti bir məsələnin də fərqindəydi: iqtisadiyyat böyüsə də, insanların yaşayış şəraiti yaxşılaşmasa, inkişafın nəticələri cəmiyyətə tam çatmayacaq. Müstəqilliyin ilk illərində ölkədə mənzil çatışmazlığı ciddi problem idi, minlərlə insan sıx məskunlaşmış, sanitar şəraiti zəif olan məhəllələrdə yaşayırdı. Hökumət bu problemi həll etmək üçün geniş tikinti proqramına başladı, mənzil və İnkişaf Şurası vasitəsilə çoxmərtəbəli yaşayış binaları tikildi. Yeni yaşayış məhəllələrində məktəblər, tibb müəssisələri, mağazalar və ictimai xidmət obyektləri yaradıldı. Bu proqram nəticəsində minlərlə ailə daha yaxşı mənzil şəraitiylə təmin edildi. Maraqlı cəhət ondan ibarət idi ki, hökumət yalnız binalar tikməklə kifayətlənmirdi, müxtəlif etnik qrupların eyni yaşayış məhəllələrində yerləşdirilməsiylə cəmiyyətdə birlik və qarşılıqlı münasibətlərin gücləndirilməsinə də çalışırdı. Bu gün Sinqapurda mənzil siyasəti ölkənin sosial modelinin əsas hissələrindən biri hesab olunur.
Kiçik ölkə necə dünya ticarətinin mərkəzinə çevrildi?
Sinqapurun coğrafi mövqeyi onun ən böyük üstünlüklərindən biriydi. Asiya ilə Avropanı birləşdirən mühüm dəniz yollarının yaxınlığında yerləşməsi ölkəyə beynəlxalq ticarətdə xüsusi imkanlar yaradırdı. Hökumət bu üstünlükdən istifadə edərək liman infrastrukturunu inkişaf etdirdi. Sinqapur tədricən dünyanın ən mühüm dəniz nəqliyyatı və logistika mərkəzlərindən birinə çevrildi. Bununla yanaşı, ölkə maliyyə xidmətlərini, sığorta sektorunu, beynəlxalq bankçılığı və texnologiya sahələrini inkişaf etdirdi. Xarici şirkətlər üçün etibarlı biznes mühiti yaradılması Sinqapurun beynəlxalq nüfuzunu artırdı.
Bu gün ölkə dünyanın ən mühüm maliyyə və ticarət mərkəzlərindən biridir. Sinqapurun iqtisadi göstəriciləri də onun keçdiyi yolu aydın göstərir: Dünya Bankının məlumatlarına əsasən, adambaşına düşən ümumi daxili məhsul 1965-ci ildəki bir neçə yüz ABŞ dolları səviyyəsindən sonrakı onilliklərdə on minlərlə dollara yüksəlib. Təbii sərvətləri olmayan bir ölkənin bu nəticəyə çatması, şübhəsiz, diqqətəlayiq hadisədir.
Li Kuan Yudan sonra Sinqapur necə dəyişdi?
Li Kuan Yu 1990-cı ildə baş nazir vəzifəsindən ayrıldı. Lakin siyasətdən tamam getmədi, müxtəlif dövlət vəzifələrində fəaliyyətini davam etdirdi. 2015-ci il mart ayının 23-də 91 yaşında vəfat etdi. Onun qurduğu siyasi və iqtisadi sistem sonrakı rəhbərlərin dövründə də inkişaf etdirildi. Qoh Çok Tonq və daha sonra Li Syan Lunq hökumətləri Sinqapurun iqtisadi mövqeyini gücləndirmək, texnologiya və maliyyə sektorlarını genişləndirmək istiqamətində fəaliyyət göstərdilər. Bu gün Sinqapur artıq yalnız istehsal və liman ölkəsi deyil, beynəlxalq maliyyə, biotexnologiya, rəqəmsal xidmətlər, logistika və innovasiyalar sahəsində mühüm mərkəzdir.
Sinqapur təcrübəsindən hansı nəticəni çıxarmaq olar?
Sinqapurun tarixini öyrənərkən bir həqiqət aydın görünür: ölkənin kiçikliyi onun böyük məqsədlər qarşısında dayanmasına mane olmur. Təbii sərvətlərin azlığı da inkişafın qarşısını mütləq şəkildə almır. Əsas məsələ mövcud imkanlardan necə istifadə etmək, insanları necə yetişdirmək və dövlət institutlarını necə qurmaqdır. Əlbəttə, Sinqapur modelini bütün ölkələr üçün hazır resept saymaq olmaz; onun tarixi şəraiti, coğrafiyası, siyasi sistemi və əhali quruluşu başqalarından fərqlənir. Xüsusilə siyasi azadlıqlar və dövlət nəzarətiylə bağlı təcrübəsi ciddi müzakirələr doğurur. Ancaq bu ölkənin uğurundan öyrəniləcək mühüm məqamlar var: keyfiyyətli təhsil, peşəkar dövlət qulluğu, korrupsiyaya qarşı ardıcıl mübarizə, investisiyalar üçün etibarlı şərait, müasir infrastruktur və uzunmüddətli iqtisadi planlaşdırma.
Bir vaxtlar gələcəyi sual altında olan kiçik ada bu gün dünyanın ən tanınmış iqtisadi mərkəzlərindən biridir. Sinqapurun hekayəsi göstərir ki, ölkənin taleyini dəyişmək üçün böyük təbii sərvət yiyəsi olmaq yetmir. Ən vacib sərvət düzgün yetişdirilmiş insan, düzgün işləyən dövlət və gələcəyi düşünən idarəçilikdir.
Kəramət QƏNBƏROV
Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert