ATƏT dağılır?

Bakı:

24 °C

66 %

3 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Siyasət / ATƏT dağılır?

ATƏT dağılır?

07.06.2023 [10:30]

Nardar BAYRAMLI

Hazırda dünyada baş verən mürəkkəb proseslər və böhranlar beynəlxalq təşkilatların işinə də mənfi təsir göstərməkdədir. Bu baxımdan, Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatında (ATƏT) olan vəziyyət də bunu deməyə əsas verir. Finlandiyanın xarici işlər naziri Pekka Haavisto bugünlərdə bildirib ki, ATƏT beynəlxalq təşkilat kimi dağıla bilər. Məsələ ondadır ki, Rusiya və Belarusun Estoniyanın 2024-cü ildə sədrliyinə razılıq verməməsi səbəbindən təşkilat ən azı altı ay böhranla üzləşəcək. “Əgər 2024-cü ildə sədr olmazsa, bu məsələdə konsensus əldə edilməzsə, gələn il ATƏT-in bir təşkilat kimi dağılması ili olacaq”, - deyən Finlandiya XİN başçısının sözlərinə görə, vəziyyət yetərincə ciddidir. Nazir Finlandiyanın 2025-ci ildə təşkilata sədrliyə başlamazdan əvvəl ATƏT-in dağılacağından narahatlıq ifadə edib.

Qeyd edək ki, təşkilatın qaydalarına görə, ATƏT-ə rotasiya üzrə sədrlik edən ölkə 57 üzv dövlətin hamısı tərəfindən təsdiqlənməlidir. Ancaq Rusiya və Belarus Estoniyanın gələn il sədrliyə namizədliyini təsdiq etməyib. Buna səbəb Ukraynadakı müharibəyə görə Estoniyanın Rusiyanı terroru himayə edən ölkə kimi tanımasıdır. Bundan sonra tərəflər arasında diplomatik gərginlik yaranıb. Amma Rusiyanın mövqeyinə baxmayaraq, Estoniya öz namizədliyindən imtina etməyə hazırlaşmır.

Təşkilat 1975-ci ildə Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Müşavirəsi adı altında yaradılıb. Yəni, Avropada təhlükəsizlik və əməkdaşlıq üzrə ilk görüş sözügedən tarixdə Finlandiya və şəxsən prezident Urho Kekkonenin təşəbbüsü ilə Helsinkidə keçirilib. 30 iyul - 1 avqust 1975-ci il tarixində keçirilmiş müşavirədə Avropanın 33 dövlətinin, həmçinin ABŞ və Kanadanın dövlət və hökumət rəhbərləri Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Müşavirəsinin Yekun Aktını (Helsinki müqaviləsi) imzalayıblar. 1994-cü ildə keçirilən Budapeşt sammitində isə Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı adlandırılmağa başlayıb. Hazırda 57 üzv dövlətlə dünyanın ən böyük regional təşkilatıdır. ATƏT “soyuq müharibə”nin başa çatmasından sonra ümumavropa təhlükəsizlik sistemini formalaşdıran, yeni Avropanın siyasi və iqtisadi həyatının sivil birgəyaşayış qaydalarını müəyyən edən, dövlətlərarası münasibətləri rəqiblik və münaqişə relsindən əməkdaşlıq və qarşılıqlı mənafe istiqamətlərinə yönəldən bir təşkilat funksiyasını icra edir.

ATƏT 1975-ci ildə yaradılandan bəri təşkilatın yüksək səviyyədə altı sammiti keçirilib. Təşkilatın son zirvə görüşləri 1999-cu ildə İstanbulda, 2010-cu ilin dekabrın 1-2-də isə Astanada keçirilib. Astana sammitində təşkilata üzv olan 56 ölkənin dövlət və hökumət başçıları, o cümlədən bir sıra beynəlxalq təşkilatların rəhbərləri iştirak etmişdilər. Əslində, son sammit təşkilatda dərin böhranın mövcudluğundan xəbər verirdi. Belə ki, bəzi dövlətlərin rəhbərləri sammitin işini yarımçıq tərk etmişdi. Astana sammitindən sonra isə ümumiyyətlə ATƏT-in Zirvə görüşlərini, yəni dövlət və hökumət başçıları səviyyəsində sammtini keçirmək mümkün olmayıb. Hazırda təşkilatın illik hesabat toplantıları keçirilir ki, həmin toplantılarda da əsasən üzv ölkələrin qurumdakı nümayəndələri iştirak edirlər.

Azərbaycan 1992-ci ildən ATƏT-in üzvüdür. Həmin il martın 24-də Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə, danışıqlar vasitəsi ilə həlli üçün ATƏT-in Minsk qrupu yaradılmışdı. Lakin 28 illik fəaliyyəti dövründə Minsk qrupunun vasitəçiliyi heç bir nəticə vermədi. Daha doğrusu, ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədr dövlətləri Ermənistanın işğalçı siy?sətinə son qoymaq istiqamətində heç bir addım atmadılar. Əksinə, bir çox hallarda işğalçı tərəfin maraqlarına cavab verən mövqe sərgiləyirdilər. Bu da ölkəmizdə ciddi narazılıqla qarşılanırdı. Uzun illər ərzində vasitəçilik missiyası nəticə vermədiyi üçün Azərbaycan cəmiyyətində həmsədrlərin regiona səfərləri “turist səfəri” kimi xarakterizə olunurdu. ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyəti fiaskoya uğradığı üçün 2020-ci ildə Azərbaycan öz gücünə ərazilərini işğalçılardan azad etdi. Beləliklə də, dövlətimiz Dağlıq Qarabağ münaqişəsini həll etdiyinə görə Minsk qrupu da tarixin arxivinə göndərildi.

Hazırkı vəziyyətə gəlincə, Rusiya və Belarusun Estoniyanın təşkilata sədrliyini dəstəkləməməsi böhranı dərinləşdirir. Əslində, Avropadakı təhlükəsizlik problemlərinin həllində aciz olan ATƏT-in öz funksiyalarını yerinə yetirməməsi fonunda onun dağılması mümkün görünür. Çünki formal fəaliyyət üzv ölkələr üçün heç bir fayda vermək iqtidarında deyil.

Paylaş:

Baxılıb: 632 dəfə