Qırmızı qanın qara fəsadları

Bakı:

5 °C

93 %

9 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Ədəbiyyat / Qırmızı qanın qara fəsadları

Qırmızı qanın qara fəsadları

30.12.2023 [14:10]

Stendalın “Qırmızı və qara” romanı haqqında

Yeni romanın banisi Stendaldır. Avropada psixoloji roman janrının bünövrəsi onun yaratdığı “Qırmızı və qara” əsəriylə qoyulub. Ancaq Şekspir siqlətli bir yazıçının sağlığında qədri-qiyməti bilinməyib. Çox təəssüf ki, əksər dahilərin, banilərin taleyi belə gətirir - uca, azman dağlar kimi nəhəng insan da yaxından görünmür. Böyük ideyalar öz dövründə qərib olur.

Stendalın ölümündən az əvvəl - 1840-cı ildə yazdığı bir etüddə Balzak ona yüksək qiymət vermişdi. Böyük fransız yazıçısı, bioqrafı Andre Morua bu hadisəni “dahini kəşf eləyən dahi” deyimiylə dəyərləndirib. Lev Tolstoy özü Stendaldan təsirlənmişdi, “Parma monastırı” romanındakı savaş səhnələrini (yazıçı bu səhnələrin şəxsən şahidi olmuşdu) o da yüksək qiymətləndirmişdi. Sonrakı onilliklərdə neçə-neçə böyük ədib onun səcdəsinə durmuşdu, fəqət bunları görmək Mari Anri Beylə (Stendal təxəllüslü yazıçının gerçək adı budur) nəsib olmamışdı. Xoşbəxtlik mələyi tək-tək halda dahilərin üzünə gülür.

Anasını erkən itirən yazıçı uşaqlıqdan əsasən ana babasının himayəsi altında, onun tərbiyəsiylə böyümüşdü. Nəvəsinə Monteskyö, Volter, Didro, Helvetsi kimi dünyanı dəyişmiş maarifçilərin ideyalarını aşılayan xoşrəftar, proqressiv baba onda monarxiyaya, klerikalizmə, kilsəyə, zülmə, cəhalətə yad münasibət yaranmasına təkan vermişdi. Bütün bunlar Stendalın yaradıcılığına təsirsiz ötüşməmişdi. Yazıçının şah əsəri sayılan “Qırmızı və qara” romanının baş qəhrəmanı Jülyen Sorelin arzularıyla müəllifin gənclik xəyalları, simpatiyaları arasında bənzərlik tapmaq çətin deyil.

***

Romanın mövzusu bir qəzetdə yer almış kriminal xronikadan götürülmüşdü (sonralar Dostoyevski də bu üsula dönə-dönə əl atacaq). Həmin məqalədə yazıldığına görə, kənddə böyümüş dəmirçi Antuan Berte varlı Mişu ailəsində tərbiyəçi işinə qəbul olunur. Tezliklə onu işdən çıxarırlar. Bundan sonra o, bir aristokrat ailəsinə yol tapır, çox keçməmiş həmin ailənin qızına vurulur. Dəmirçinin sirri üzə çıxandan sonra onu bu işindən də qovurlar. Berte uğursuzluğunun günahını xanım Mişuda görür, girəvələyib ibadət vaxtı kilsədə qadını güllələyir. Bunun üstündə Berteni şəhər meydanında edam eləyirlər.

Romanın baş qəhrəmanı da öz prototipinin ömrünə bənzər həyat yolu keçir. Tamahkar, qəddar dülgər Sorelin üç oğlundan biri Jülyen uşaqlıqdan hərbçi olmaq arzusuyla yaşayır, ancaq ailənin maddi vəziyyəti buna imkan vermədiyindən o, fikrini dəyişib ruhani olmaq qərarına gəlir. Qırmızı mundirli süvaridən qara mantiyalı keşişə ilk keçid belə baş verir.

Qaraqabaq, adamayovuşmaz Jülyen üçün zabit mundiri geyinib silah qurşamaq, görünür, onu incidənlərdən, o cümlədən atasıyla iki qardaşından qisas almağın, başqalarından üstün görünməyin, adam öldürməyi qanuniləşdirməyin yeganə mümkün variantı olub. Bu variant alınmayanda o, ruhani mantiyası geyinməyi üstün tutur ki, nifrət elədiyi məxluqların heç olmasa ölüsünə sərəncam vermək səlahiyyəti qazansın.

Bəli, uşaqlığından ana nəvazişi görməmiş Lüsyen belə bir nifrət mühitində boya-başa çatıb. Zalım, içiboş aristokratların, hiyləgər, fırıldaqçı burjuyların hörmətə mindiyi, at oynatdığı bir cəmiyyətdə bu gənc inqilabi ideallarla yaşayır, yeni dövrün Napoleonu olmağı diləyir. Necə deyərlər, istə ki, versinlər, qapını döy ki, onu üzünə açan olsun.

***

Napoleon zamanında sadə xalqın balaları üçün karyera qurub adam arasına çıxmağın, cəmiyyətdə möhkəm mövqe tutmağın tək yolu hərbi qulluğa girmək idi. Fəqət artıq zaman dəyişib, ona görə də Jülyen amansız iddialarını, tünd nifrətini keşiş maskası altında gizlətməyə məcburdur.

Kiçik əyalət şəhəri Veryerin meri cənab de Renal yaxşı məvacib qarşılığında ona oğlanlarının tərbiyəçisi olmağı təklif eləyir. Jülyen üçün bu vəzifə arzuladığı karyeraya doğru mühüm addımdır. Əgər hərbi sahədə irəli getməyə imkan yoxdursa, karyeranı ruhani-mənəvi sahədə qurub o yolla irəliləmək lazımdır. Hansı vasitəylə olur olsun, əsas məsələ hakimiyyətə, sərvətə yiyələnməkdir. İçində cövlan eləyən qırmızı qan qasırğasını qara matəm libasıyla ört-basdır eləyən gənc dünyanın zövqü-səfasından belə tezliklə vaz keçmək niyyətində deyil.

Qırmızı - qaynar qan, coşqun həyat, eşq, fırtına; qara - rənglərin ölümü, zülmət, qəflət, sükunət. Dülgər oğlunun ömrü yenə ölümdən həyata doğru sürünür. Burada o, merin etimadını qazanandan sonra onun üç uşaq anası gənc arvadını - on altı yaşında istəmədiyi kişiyə ərə verilmiş sevgidən məhrum qadını mənəvi durğunluğun qara bataqlığından dartıb çıxarıb qırmızı qan gölünün ehtiraslı burulğanına sarı çəkir. Könüllərə qığılcım düşür, duyğular alışıb yanır, can candan od, köz alır.

Bu yandan da xanım Renalın qulluqçusu Eliza gənc tərbiyəçiyə vurulur, onunla izdivaca girməyə can atır. Jülyen ona üz göstərmir, əlacı kəsilən qız oğlanın mənəvi atası abbat Şelanın üstünə qaçır, ürəyini keşişə açır, üstəlik, abbatın nəzərinə çatdırır ki, yaxınlarda bir doğmasından ona babat miras qalıb. Keşiş bu xəbəri sevinclə qarşılayır. Niyə də sevinməsin - onun mənəvi övladının xoşbəxtliyi əlahəzrət Jülyen Sorelin hüzuruna öz ayağıyla gəlib. Fəqət Jülyen zəfər marşını belə tezliklə başa vurmaq, yüksəliş yolunu hansısa miskin əyalət şəhərinin döngə-dalanında qırmaq fikrində deyil. Onun iradəsi hələ Parisi, bütün Fransanı zəbt eləmək niyyətiylə irəli dartınır, onun içindəki Napoleon zəncirini qırmaq üçün fürsət gözləyir. Adi bir qaravaşın yerişiylə belə ali hədəfə yetişmək olmaz!

***

Bir müddət sonra madam de Renalın kiçik oğlu ağır xəstəliyə tutulur. Xanım bunu günahının cəzası, kəbininə haram qatmayacağına hüzurunda and içib əhd bağladığı Tanrının qisası kimi qəbul eləyir. Analıq duyğusu məşuqəlik ehtirasına güc gəlir, qadın Jülyendən üz döndərir, onu da, özünü də suçlu tutub lənətləyir.

Bu aralar şəhərdə şayiələr ayaq tutub yeriyir, hamı merin arvadıyla tərbiyəçi arasındakı gizli münasibətdən danışır. Mürşidi abbat Şelan onun bir müddət Veryerdən uzaqlaşmalı olduğuna Jülyeni inandırır. Dülgər oğlu Bezanson şəhərindəki ruhani seminariyasına gedir. Orada rektor abbat Pirar onu sınaqdan keçirəndən sonra seminariyaya qəbul eləyir, ona ayrıca hücrə verir. Jülyen qanın fəvvarə vurduğu qaynar həyatdan qopub monastır zülmətinə çəkilir.

Ancaq burada da ona dinclik yoxdur, istedadının, ağlının çoxluğuna görə seminaristlər Jülyenə kin, nifrət bəsləyirlər. Jülyen abbat Pirarı özünə mənəvi rəhbər, sufilərin təbiriylə desək, mürşid seçir. Pirar da ona möhkəm bağlanır, Jülyendən muğayat olur, hərçənd abbatın mövqeyi o qədər də möhkəm deyil. Seminariya rektoruna düşmən kəsilmiş yezuitlər onun istefa verməsi üçün əllərindən gələni əsirgəmirlər. Abbatın dostu, himayədarı markiz de La-Mol bundan xəbər tutanda ona Parisə köçməyi təklif eləyir, dostuna paytaxtda layiqli şərait yaratmağa söz verir.

Abbat Pirarın maddi ehtiyacı olduğundan xəbər tutanda Jülyen bütün pul ehtiyatını ona peşkəş eləyir. Mürşidi bundan çox təsirlənir, özündən sonra övladını seminariyada çətin günlər gözlədiyini söyləyir. Jülyen isə bu barədə düşünmək istəmir, artıq o, qismətiylə barışıb.

F.Uğurlu

Ardı gələn sayımızda…

Paylaş:

Baxılıb: 707 dəfə