Asəf Zeynallı Azərbaycan romansına yeni ifadə gətirən bəstəkar idi...

Bəzən bir bəstəkarın yaradıcılığını anlamaq üçün onun əsərlərinin sayına deyil, musiqiyə hansı yeni düşüncə gətirdiyinə baxmaq lazımdır. Çünki sənətdə əsas məsələ yalnız yazılan notlar, yaradılan melodiyalar deyil, həmin notların arxasında dayanan dünyagörüşü, duyğu və axtarışdır. Azərbaycan musiqisində elə bir dövr olub ki, milli bəstəkarlıq düşüncəsi yeni ifadə yolları axtarıb, xalq musiqisinin zənginliyi ilə professional bəstəkarlıq ənənələri arasında körpü qurulub. Asəf Zeynallı bu axtarışların önündə dayanan sənətkarlardan idi. O, cəmi 23 illik ömrünə sığdırdığı yaradıcılıqla Azərbaycan musiqisinin gələcək inkişaf istiqamətlərinə təsir göstərdi.

Oktyabrın 27-si Asəf Zeynallının dünyasını dəyişdiyi gündür. Bu tarix musiqi tariximizin erkən itkilərindən birini xatırlatmaqla yanaşı, gənc yaşında sənətə yeni nəfəs gətirmiş bir bəstəkarın yaradıcılığına yenidən nəzər salmaq üçün də fürsətdir.

Musiqiyə fərqli baxışın başlanğıcı

Asəf Zeynalabdin oğlu Zeynallı 1909-cu il aprelin 5-də Dərbənddə anadan olub. Uşaqlıqdan musiqiyə maraq göstərən gənc sonradan Bakıda təhsilini davam etdirərək özünü peşəkar sənətkar kimi yetişdirmək yolunu seçib. Bakı Musiqi Texnikumunda müxtəlif alətlər üzrə təhsil alması onun musiqi duyumunun formalaşmasına, ifaçılıq və nəzəri biliklərinin zənginləşməsinə şərait yaradıb. Daha sonra Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında bəstəkarlıq üzrə oxuması isə yaradıcılığında yeni mərhələnin başlanğıcı olub.

Onun sənət yolunda Üzeyir Hacıbəylinin xüsusi yeri vardı. Dahi bəstəkardan xalq musiqisinin əsaslarını öyrənən Asəf Zeynallı milli musiqi irsini sadəcə qorunmalı ənənə kimi qəbul etmirdi. Bu irsin yeni musiqi formalarında ifadə olunması, onun imkanlarının genişləndirilməsi bəstəkarın yaradıcılıq axtarışlarının mühüm istiqamətlərindən idi.

Zeynallının fərqləndirici cəhəti də məhz burada üzə çıxırdı: o, milli musiqinin köklərindən uzaqlaşmadan müasir bəstəkarlıq təfəkkürünə doğru irəliləyirdi.

Romans janrında yeni nəfəs...

Asəf Zeynallının adı Azərbaycan musiqi tarixində milli romans janrının təşəkkülü ilə sıx bağlıdır. Onun yaradıcılığına qədər də mahnı və vokal musiqisi mövcud idi. Lakin bəstəkar insanın fərdi hisslərini, daxili narahatlığını, düşüncələrini və Vətənə münasibətini daha fərqli musiqi dili ilə ifadə etməyə çalışırdı. Romans onun üçün yalnız sözə melodiya əlavə etmək deyildi; bu janr insanın mənəvi dünyasını musiqi vasitəsilə açmaq imkanı idi.

“Ölkəm”, “Sual”, “Seyran”, “Çadra” və “Sərhədçi” əsərləri bəstəkarın yaradıcılığının mühüm nümunələrindəndir. Bu əsərlərin hər birində fərqli ovqat, fərqli ifadə tərzi duyulur. Birində Vətənə bağlılıq və mənəvi yaxınlıq, digərində düşüncə və daxili suallar, başqa birində isə ictimai məzmun ön plana keçir.

Xüsusilə, “Ölkəm” romansı Azərbaycan musiqi mədəniyyətində özünəməxsus yer tutur. Əsərin təsir gücü təkcə Vətən mövzusundan irəli gəlmir. Burada doğma yurda münasibət şəxsi duyğudan daha geniş mənəvi məna qazanır. Vətən anlayışı musiqidə coğrafi məkan olmaqdan çıxaraq insanın bağlı olduğu dəyərlərlə, xatirələrlə və mənəvi kimliyi ilə əlaqələnir.

Zeynallının romanslarında diqqət çəkən başqa bir xüsusiyyət də emosional ifadənin musiqi quruluşu ilə uzlaşdırılmasıdır. O, hissləri yalnız güclü melodiyalarla deyil, musiqinin inkişafı, ritm və ifadə vasitələri ilə də çatdırmağa çalışırdı. Bu yanaşma Azərbaycan vokal musiqisinin sonrakı inkişafı üçün əhəmiyyətli təcrübə yaratdı.

Uşaqların musiqi dünyasına açılan qapı

Bəstəkarın yaradıcılığında diqqətəlayiq istiqamətlərdən biri də uşaq musiqisidir. “Uşaq süitası” silsiləsi onun musiqinin müxtəlif yaş qrupları üçün əlçatan və maraqlı olması məsələsinə də diqqət yetirdiyini göstərir.

Uşaq musiqisi bəstələmək zahirən sadə görünə bilər. Halbuki bu sahədə əsərin həm anlaşıqlı, həm də bədii baxımdan dolğun olması vacibdir. Melodiyanın yadda qalması ilə yanaşı, musiqi uşağın eşitmə qabiliyyətini, ritm duyumunu və estetik zövqünü də inkişaf etdirməlidir. Zeynallının bu sahədəki fəaliyyəti Azərbaycan musiqisində uşaq repertuarının formalaşmasına töhfə verdi.

Bu istiqamət onun yaradıcılıq dünyasının genişliyini də üzə çıxarır. Eyni bəstəkar bir tərəfdən insanın mürəkkəb hisslərini romanslarda ifadə edir, digər tərəfdən uşaqlar üçün musiqi yazaraq sənətin təməlini daha erkən yaşlardan qurmağa çalışırdı.

Teatr səhnəsində musiqinin dili

Asəf Zeynallının fəaliyyəti bəstəkarlıqla məhdudlaşmırdı. O, teatr sahəsində də çalışır, səhnə əsərlərinə musiqi bəstələyirdi. Cəfər Cabbarlının “Sevil” pyesi də onun musiqi ilə əlaqələndirilən teatr işləri sırasında yer alır.

Teatr musiqisi bəstəkardan yalnız gözəl melodiya yaratmağı deyil, səhnədə baş verən hadisələrin emosional məntiqini duymağı tələb edir. Musiqi obrazların xarakterini dərinləşdirməli, hadisələrin gərginliyini artırmalı, tamaşanın ümumi ovqatını tamamlamalıdır. Zeynallının bu sahədəki işi onun musiqini müxtəlif sənət növləri ilə əlaqələndirmək bacarığını göstərir.

Yarımçıq qalan simfoniya...

Asəf Zeynallının ömrü 1932-ci il oktyabrın 27-də, cəmi 23 yaşında başa çatdı. Bu qədər erkən ölüm onun gələcək yaradıcılıq imkanlarını da yarımçıq qoydu. Bəstəkarın üzərində işlədiyi “Bakı” simfoniyası tamamlanmadı. Bu fakt onun sənət yolunun hansı istiqamətlərdə davam edə biləcəyi barədə düşünməyə əsas verir.

Ancaq yarımçıq qalan əsərin özü də bəzən bir sənətkarın yaradıcılıq üfüqlərini anlamağa kömək edir. “Bakı” simfoniyası Zeynallının daha geniş musiqi formalarına marağını və yeni yaradıcılıq planlarını göstərən nümunə kimi diqqət çəkir. Onun həyatı daha uzun olsaydı, Azərbaycan simfonik musiqisinə hansı əsərləri bəxş edəcəyini dəqiq söyləmək mümkün deyil. Bununla belə, mövcud yaradıcılığı onun axtarışlarının genişliyini görmək üçün kifayətdir.

Erkən itki ilə bağlı təəssüf hissi təbiidir. Lakin Asəf Zeynallının dəyərini “yaşasaydı, nələr edə bilərdi” düşüncəsi ilə ölçmək düzgün olmazdı. Onun musiqi tarixindəki yeri artıq yaratdığı əsərlərlə, açdığı yaradıcılıq istiqamətləri ilə və yetişməsində iştirak etdiyi sənətkarlarla müəyyənləşib.

Yeganə BAYRAMOV