Unudulmayan həqiqətlər

Bakı:

13 °C

88 %

3 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / YAP xəbərləri / Unudulmayan həqiqətlər

Unudulmayan həqiqətlər

31.03.2026 [12:05]

XX əsrin əvvəlləri Cənubi Qafqaz tarixində ən faciəli və ziddiyyətli dövrlərdən biri kimi yadda qalmışdır. Bu dövr yalnız siyasi dəyişikliklərlə deyil, həm də insanlıq dramları, kütləvi qırğınlar və etnik qarşıdurmalarla xarakterizə olunur. Xüsusilə Quba qırğınları və 1918–1920-ci illərdə İrəvan ətrafında baş verən hadisələr Azərbaycan xalqının kollektiv yaddaşında silinməz izlər buraxmışdır.

1918-ci ilin mart-aprel aylarında Quba və ətraf ərazilərdə baş verən qırğınlar amansızlığı və miqyasına görə seçilir. Bu hadisələr zamanı minlərlə günahsız insan yalnız milli mənsubiyyətinə görə qətlə yetirilmişdir. Qadınlar, uşaqlar, qocalar – heç kim bu vəhşiliyin hədəfindən kənarda qalmamışdır. Kəndlər yandırılmış, evlər talan edilmiş, insanlar diri-diri məhv edilmişdir. Bu hadisələr sadəcə hərbi qarşıdurma deyil, mülki əhaliyə qarşı yönəlmiş məqsədli zorakılıq aktları kimi qiymətləndirilir.

Qırğınların ən sarsıdıcı sübutlarından biri sonradan aşkarlanan kütləvi məzarlıqlardır. Bu məzarlıqlar yalnız faciənin miqyasını deyil, həm də törədilən vəhşiliklərin sistemli xarakter daşıdığını ortaya qoyur. İnsanların kütləvi şəkildə məhv edilməsi, izlərin itirilməsinə yönəlmiş cəhdlər həmin dövrün dəhşətli reallığını açıq şəkildə nümayiş etdirir.

Eyni dövrdə İrəvan quberniyasında baş verən hadisələr də oxşar faciələrlə müşayiət olunmuşdur. Tarixi mənbələr göstərir ki, azərbaycanlıların yaşadığı kəndlər dağıdılmış, əhali qətlə yetirilmiş və ya zorla öz yurdlarından didərgin salınmışdır. Bu proseslər nəticəsində bölgənin etnik tərkibi köklü şəkildə dəyişmiş, azərbaycanlıların əsrlərlə yaşadıqları torpaqlardan sıxışdırılması baş vermişdir.

Ermənilər törətdikləri qırğınları etiraf edirlər. “Ermənilər tərəfindən azərbaycanlıların qırılması çoxdan başlamış, dövlət siyasəti səviyyəsinə qaldırılmış və Azərbaycanın hüdudlarından kənara çıxmışdır. Onda təəccüblənməyə dəyərmi ki, ancaq Ermənistanda daşnak hökuməti ”özünün 30 aylıq hakimiyyəti dövründə (may 1918 - noyabr 1920) Azərbaycan əhalisinin 60 faizini qırmışdır” –tarixçi Yervand Aleksandroviç Lalayan (1864-1931).“Daşnak nümayəndələri ətraflarına çoxlu könüllü dəstələr yığaraq müharibə gedən Türk ərazilərində qadın, uşaq, qoca və əlilləri amansızcasına doğrayıb tökürdülər” -tarixçi Yervand Aleksandroviç Lalayan (1864-1931).“...Bizim hökumətin gördüyü tədbirlər nəticəsində...bu kəndlərin (Toxluca, Ağbulaq, Ardanış və b.) əhalisi Ermənistanın sərhədlərini tərk etmişdir. Mən sahibsiz qalan kəndləri gördüm, orda bir neçə pişik, habelə sarsıdıcı sakitlikdən heyrətlənən itlərin qəribə hürüşməsini gördüm. Bu kəndlərin əhalisi çox böyük sahələrdə kartof, buğda və arpa əkini qoyub getmişlər. Hökumət bu kəndlərdən iki milyon pud buğda və yarım milyon pud kartof götürə biləcək” -Daşnak partiyasının üzvü Qaregin Aristakesoviç Muradyan (vəfat edib).1918-ci il hadisələri zamanı minlərlə azərbaycanlını qətlə yetirən Njdehin xatirəsinə 1989-cu ilin martında Qafanda ucaldılan abidənin açılış mərasimində çıxış edən Qafan Rayon Partiya Komitəsinin katibi Mkrtçyan deyib: “...Siz çox çalışdınız, amma azərbaycanlıları Ermənistandan çıxara bilmədiniz... Böyük arzularınızı nəvələriniz yerinə yetirdi. İndi Ermənistanda bir nəfər də olsun azərbaycanlı qalmayıb”.

Bəli, bir həqiqət dəyişməz olaraq qalır: bu hadisələr insanlıq tarixinin ağrılı səhifələrindən biridir. Onların xatırlanması yalnız keçmişə ehtiram deyil, həm də gələcəyə məsuliyyətdir. Tarixi yaddaşın qorunması, faktların araşdırılması və həqiqətlərin dünyaya çatdırılması hər bir cəmiyyət üçün mühüm vəzifədir.

Bu faciələr bizə bir daha xatırladır ki, nifrət və düşmənçilik üzərində qurulan siyasət sonda yalnız dağıntı və insan faciəsi ilə nəticələnir. Ona görə də tarixdən dərs çıxarmaq, ədaləti və həqiqəti qorumaq gələcək nəsillər qarşısında mənəvi borcumuzdur.

Gündüz Bayramov

YAP Samux rayon təşkilatının sədri