Şamo Qasımov

YAP Laçın rayon təşkilatının sədr müavini

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində ikili standartlar siyasəti dövlətlər arasında etimadın zəifləməsinə, beynəlxalq hüququn prinsiplərinin selektiv tətbiqinə və mövcud münaqişələrin həllinin çətinləşməsinə səbəb olan əsas problemlərdən biridir. Ayrı-ayrı dövlətlərin maraqlarından asılı olaraq eyni hadisələrə fərqli münasibət göstərilməsi beynəlxalq münasibətlərdə ədalət və bərabərlik prinsiplərinin həyata keçirilməsinə ciddi maneələr yaradır. Bu baxımdan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda ikili standartlar siyasətinə qarşı səsləndirdiyi fikirlər həm ölkəmizin xarici siyasət prioritetlərinin, həm də beynəlxalq münasibətlərə dair prinsipial yanaşmasının ifadəsi kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Dövlət başçısının mövqeyinə əsasən, beynəlxalq problemlərin həlli, müharibələrin dayandırılması və davamlı sülhün təmin olunması üçün bütün dövlətlərə münasibətdə vahid hüquqi və siyasi meyarların tətbiqi zəruridir. İkili standartlardan imtina yalnız beynəlxalq hüququn nüfuzunun qorunması deyil, eyni zamanda, dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi baxımından da mühüm şərtdir.

İkili standartlar siyasəti beynəlxalq münasibətlərdə eyni hüquqi və siyasi mahiyyət daşıyan hadisələrə fərqli yanaşmanın nümayiş etdirilməsi ilə səciyyələnir. Belə yanaşma beynəlxalq hüququn universal xarakterinə xələl gətirir, dövlətlərin suveren bərabərliyi prinsipini zəiflədir və beynəlxalq təşkilatların qərarlarının obyektivliyinə dair suallar yaradır. Nəticədə, müəyyən hallarda siyasi maraqlar hüquqi prinsiplərdən üstün tutulur, beynəlxalq münaqişələrin həlli isə vahid meyarlar əsasında deyil, ayrı-ayrı güc mərkəzlərinin maraqları çərçivəsində qiymətləndirilir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında diqqətə çatdırılan əsas məsələlərdən biri də məhz bu yanaşmanın qəbuledilməzliyidir. Dövlət başçısının fikirlərindən irəli gələn nəticə ondan ibarətdir ki, beynəlxalq münasibətlərdə ədalətin təmin olunması üçün dövlətlərin ərazi bütövlüyünə, suverenliyinə və müstəqil seçim hüququna eyni dərəcədə hörmət göstərilməlidir. Hər hansı dövlətə münasibətdə tətbiq olunan siyasi və hüquqi meyarların digər dövlətlərə münasibətdə də ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsi beynəlxalq sistemin sabitliyi üçün vacibdir.

Bu kontekstdə ikili standartlara qarşı mübarizə yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmamalı, beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətində, münaqişələrə münasibətdə və dövlətlərarası əməkdaşlıq mexanizmlərində də öz əksini tapmalıdır. Əks halda, beynəlxalq hüququn prinsipləri formal xarakter daşıyar və onların real problemlərin həllinə təsiri zəifləyər.

Azərbaycanın ikili standartlara qarşı prinsipial mövqeyini anlamaq üçün ölkəmizin tarixi təcrübəsinə nəzər salmaq vacibdir. Azərbaycan xalqı uzun müddət xarici hökmranlığın və siyasi asılılığın müxtəlif formaları ilə üzləşmiş, milli kimliyini, dilini, mədəniyyətini və dövlətçilik ənənələrini qorumaq uğrunda mübarizə aparmışdır. Çar Rusiyasının müstəmləkəçilik siyasəti və sonrakı sovet hakimiyyəti dövrü milli özünüdərkin, müstəqil siyasi iradənin və dövlətçilik düşüncəsinin qorunmasını xalqımız qarşısında mühüm vəzifəyə çevirmişdir.

Bütün çətinliklərə baxmayaraq, Azərbaycan xalqının müstəqil dövlət qurmaq arzusu öz əhəmiyyətini itirməmişdir. 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpası milli iradənin tarixi təzahürü olmaqla yanaşı, Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlərin müstəqil subyekti kimi fəaliyyət göstərməsinin əsasını qoymuşdur. Bununla belə, müstəqilliyin ilk illərində ölkənin qarşılaşdığı siyasi və iqtisadi çətinliklər, Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü və ərazilərimizin işğalı dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsini əsas prioritetlərdən birinə çevirmişdir.

1993-cü ildə Heydər Əliyevin siyasi rəhbərliyə qayıdışı dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi, siyasi sabitliyin təmin olunması və milli inkişaf strategiyasının formalaşdırılması baxımından mühüm mərhələ olmuşdur. Ulu öndərin müəyyənləşdirdiyi dövlətçilik strategiyası Azərbaycanın müstəqilliyinin qorunmasına, beynəlxalq mövqelərinin gücləndirilməsinə və gələcək inkişafının əsaslarının yaradılmasına xidmət etmişdir.

2003-cü ildə İlham Əliyevin Prezident seçilməsi ilə həmin siyasi kursun davam etdirilməsi Azərbaycanın dövlətçilik modelində ardıcıllığın qorunmasına imkan yaratmışdır. Sonrakı dövrdə ölkənin iqtisadi və müdafiə potensialının gücləndirilməsi, beynəlxalq əməkdaşlıq əlaqələrinin genişləndirilməsi və milli maraqlara əsaslanan xarici siyasətin həyata keçirilməsi dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli olmuşdur.

Azərbaycanın ikili standartlarla bağlı narahatlıqlarının mühüm istiqamətlərindən biri Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin tarixi təcrübəsidir. Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində Azərbaycan ərazilərinin işğal olunması, yüz minlərlə insanın doğma yurdlarından didərgin düşməsi və uzun illər davam edən münaqişə beynəlxalq hüququn prinsiplərinin ardıcıl tətbiqinin nə dərəcədə vacib olduğunu göstərmişdir.

Beynəlxalq təşkilatların ərazi bütövlüyü və dövlətlərin suverenliyi ilə bağlı qəbul etdiyi sənədlər Azərbaycanın haqlı mövqeyinin hüquqi əsaslarının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Bununla belə, həmin prinsiplərin həyata keçirilməsində uzun müddət müşahidə olunan çətinliklər beynəlxalq münasibətlərdə siyasi iradənin və ardıcıl hüquqi yanaşmanın əhəmiyyətini bir daha ortaya qoymuşdur.

Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etməsi dövlətin siyasi iradəsinin, hərbi potensialının və uzunmüddətli strateji hazırlığının nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu proses ölkənin beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyinin müdafiəsində prinsipiallığın əhəmiyyətini nümayiş etdirmişdir. Eyni zamanda, yaranmış yeni reallıqlar regionda davamlı sülhün və əməkdaşlığın təmin olunması üçün əlverişli imkanlar yaratmışdır.

Bu baxımdan Azərbaycan təcrübəsi göstərir ki, beynəlxalq hüququn prinsipləri yalnız bəyanat səviyyəsində qalmamalı, dövlətlərin suveren hüquqlarının qorunmasında real təsirə malik olmalıdır. İkili standartların aradan qaldırılması isə münaqişələrin həllinə daha obyektiv yanaşmanın formalaşdırılması və gələcək qarşıdurmaların qarşısının alınması üçün mühüm şərtdir.

Prezident İlham Əliyevin xarici siyasət konsepsiyasının əsas xüsusiyyətlərindən biri Azərbaycanın milli maraqlarının və dövlət suverenliyinin prioritet hesab edilməsidir. Bu yanaşma dövlətlərarası münasibətlərdə qarşılıqlı hörmət, bərabərhüquqlu əməkdaşlıq və daxili işlərə qarışmamaq prinsiplərinə əsaslanır.

Azərbaycan beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlığın inkişafına önəm verməklə yanaşı, özünün siyasi seçimlərinə və inkişaf istiqamətlərinə kənardan əsassız müdaxilələri qəbul etmədiyini dəfələrlə bəyan etmişdir. Dövlət başçısının mövqeyinə görə, heç bir dövlət digər dövlətə öz siyasi iradəsini diktə etmək və onun necə idarə olunmalı olduğunu müəyyənləşdirmək hüququna malik deyil. Belə yanaşma beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərindən biri olan dövlətlərin suveren bərabərliyi ilə uzlaşır.

Prezident İlham Əliyevin ikili standartlarla bağlı fikirlərində diqqət çəkən məqamlardan biri də beynəlxalq münasibətlərdə mənəvi məsuliyyət məsələsidir. Başqa dövlətlərə siyasi və ideoloji qiymət verən tərəflər, ilk növbədə, öz fəaliyyətlərinin obyektivliyini və irəli sürdükləri tələblərin ardıcıllığını nəzərdən keçirməlidirlər. Eyni meyarların bütün dövlətlərə tətbiq olunması beynəlxalq dialoqun səmərəliliyini artıran mühüm amildir.

Azərbaycanın bu istiqamətdəki mövqeyi qarşıdurmanın genişləndirilməsindən daha çox, bərabərhüquqlu dialoqun və qarşılıqlı anlaşmanın təşviqinə əsaslanır. Dövlətin öz milli maraqlarını qətiyyətlə müdafiə etməsi beynəlxalq əməkdaşlıqdan imtina demək deyil. Əksinə, suverenliyə hörmət əsasında qurulan əməkdaşlıq daha etibarlı və davamlı münasibətlərin formalaşmasına şərait yaradır.

İkili standartlara qarşı mübarizədə yalnız siyasi və hərbi imkanlar deyil, həm də diplomatik, humanitar və mədəni vasitələr mühüm rol oynayır. Bu baxımdan Azərbaycanın beynəlxalq təşəbbüsləri və mədəniyyətlərarası dialoqun inkişafına verdiyi töhfələr xüsusi əhəmiyyət daşıyır. VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu kimi beynəlxalq platformalar müxtəlif sivilizasiyalar, dinlər və mədəniyyətlər arasında qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsi üçün mühüm imkanlar yaradır.

Mədəniyyətlərarası dialoq dövlətlər və cəmiyyətlər arasında etimadın möhkəmləndirilməsinə, stereotiplərin aradan qaldırılmasına və fərqli mövqelərin daha obyektiv qiymətləndirilməsinə xidmət edir. İkili standartların geniş yayıldığı beynəlxalq mühitdə belə platformaların əhəmiyyəti daha da artır. Çünki davamlı sülh yalnız siyasi razılaşmalarla deyil, həm də qarşılıqlı hörmətin, tolerantlığın və ortaq məsuliyyət hissinin inkişafı ilə təmin oluna bilər.

Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi beynəlxalq tədbirlər ölkənin mədəniyyətlərarası əməkdaşlıq və humanitar diplomatiya sahəsində fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindəndir. Bu təşəbbüslər Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun möhkəmləndirilməsinə, müxtəlif ölkələr arasında dialoqun genişləndirilməsinə və qlobal problemlərin müzakirəsinə töhfə verir.

Beləliklə, Azərbaycanın ikili standartlara qarşı mübarizəsi həm prinsipial siyasi mövqeyi, həm də beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafına yönəlmiş təşəbbüsləri ilə səciyyələnir. Ölkənin yanaşması göstərir ki, milli maraqların müdafiəsi ilə qlobal dialoqun təşviqi bir-birini istisna edən deyil, əksinə, tamamlayan istiqamətlərdir.

Dövlət müstəqilliyinin qorunması və beynəlxalq təzyiqlərə qarşı dayanıqlılığın təmin edilməsi yalnız siyasi rəhbərliyin fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. Bu prosesdə cəmiyyətin milli birliyi, sağlam düşüncəsi, tarixi yaddaşı və dövlətçilik dəyərlərinə bağlılığı mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan xalqının müxtəlif tarixi mərhələlərdə nümayiş etdirdiyi həmrəylik milli maraqların qorunmasının əsas amillərindən biri olmuşdur.

İdeoloji dayanıqlılıq cəmiyyətin informasiya manipulyasiyalarına, yanlış təsəvvürlərə və milli maraqlara zidd təbliğat cəhdlərinə qarşı tənqidi düşüncə əsasında münasibət formalaşdırmasını nəzərdə tutur. Bu baxımdan təhsil, elmi biliklərin yayılması, media savadlılığının artırılması və milli-mənəvi dəyərlərin qorunması strateji əhəmiyyət daşıyır.

Milli birlik eyni zamanda dövlətin beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndirilməsinə də təsir göstərir. Cəmiyyətin dövlətçilik məsələlərində həmrəyliyi ölkənin xarici siyasət prioritetlərinin ardıcıl həyata keçirilməsi üçün sosial əsas yaradır. Bununla belə, ideoloji dayanıqlılığın gücləndirilməsi fərqli fikirlərə hörmət, ictimai müzakirələrin keyfiyyəti və obyektiv məlumatlandırma ilə müşayiət olunmalıdır.

Azərbaycanın tarixi təcrübəsi göstərir ki, müstəqilliyin qorunması üçün siyasi iradə ilə yanaşı, cəmiyyətin məsuliyyətli mövqeyi və milli həmrəyliyi də zəruridir. Bu amillər ölkənin suveren inkişaf yolunun davamlılığını təmin edən əsas dayaqlardandır.

Prezident İlham Əliyevin VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda ikili standartlar siyasətinə qarşı səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın müstəqil xarici siyasət xəttinin, beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyinin və suverenlik prinsipinə sadiqliyinin ifadəsidir. Dövlət başçısının yanaşmasına əsasən, beynəlxalq münasibətlərdə ədalətin təmin olunması üçün siyasi maraqlardan asılı olmayaraq vahid meyarların tətbiqi, dövlətlərin bərabərhüquqlu münasibətlərinin qorunması və münaqişələrə obyektiv yanaşmanın təmin edilməsi vacibdir.

Azərbaycanın tarixi təcrübəsi, ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası, beynəlxalq əməkdaşlıq təşəbbüsləri və mədəniyyətlərarası dialoqun inkişafına verdiyi töhfələr bu mövqenin əsas istiqamətlərini təşkil edir. Ölkənin yanaşması göstərir ki, milli maraqların qətiyyətlə müdafiəsi, beynəlxalq hüquqa hörmət və bərabərhüquqlu əməkdaşlıq bir-biri ilə uzlaşan prinsiplərdir.

 İkili standartların aradan qaldırılması yalnız ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, bütövlükdə beynəlxalq ictimaiyyətin qarşısında duran mühüm vəzifədir. Bu məqsədə nail olmaq üçün beynəlxalq hüququn universal prinsiplərinə ardıcıl əməl olunmalı, dövlətlərin suverenliyinə hörmət edilməli və dialoq mexanizmləri gücləndirilməlidir. Azərbaycanın prinsipial mövqeyi də məhz bu yanaşmanın təşviqinə, ədalətli beynəlxalq münasibətlər sisteminin formalaşdırılmasına və regionda davamlı sülhün təmin olunmasına yönəlmişdir.