İnsanların sərbəst hərəkəti, dövlətlərin təhlükəsizliyi və insan hüquqları arasında tarazlıq

Dünyada sərhədlər xəritələrdə dövlətlərin suverenliyini müəyyən edir, insanların həyatında isə çox vaxt ümidlə çətinlik, təhlükəsizliklə risk, iqtisadi imkanlarla ailədən ayrılıq arasındakı xətti göstərir. Bir insan daha yaxşı iş tapmaq, övladlarına keyfiyyətli təhsil vermək, ailəsinə maddi dəstək göstərmək üçün ölkəsini tərk edir. Başqası müharibədən, təqibdən, zorakılıqdan və ya yaşayışını mümkünsüz edən şəraitdən qaçmağa məcbur qalır. Hər iki halda sərhədi keçən insan qlobal iqtisadiyyatın, beynəlxalq siyasətin və hüququn kəsişdiyi məkana daxil olur. Miqrasiya bu gün yalnız insanların bir ölkədən digərinə köçməsi deyil, dövlətlərin demoqrafik gələcəyinə, əmək bazarlarına, sosial təminat sistemlərinə, təhlükəsizlik siyasətinə və insan hüquqlarının real müdafiəsinə təsir göstərən mürəkkəb beynəlxalq prosesdir.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı 18 dekabr tarixini Beynəlxalq Miqrantlar Günü elan edərkən təsadüfi bir tarix seçməmişdi. Məhz 18 dekabr 1990-cı ildə BMT Baş Assambleyası bütün miqrant işçilərin və onların ailə üzvlərinin hüquqlarının müdafiəsinə dair Beynəlxalq Konvensiyanı qəbul etmişdi. On il sonra, 2000-ci ilin dekabrında həmin tarix Beynəlxalq Miqrantlar Günü kimi təsis olundu. Bu qərarın arxasında mühüm prinsip dayanır. İnsanın başqa ölkədə yaşaması və işləməsi onun əsas hüquqlarının itirilməsi demək deyil. Miqrasiya siyasəti dövlətin suveren hüququ olaraq qalır, lakin dövlət sərhədini aşmaqla insan ləyaqəti sərhəddən kənarda qalmır.

Bu prinsipin əhəmiyyəti 2026-cı ildə daha aydın görünür. Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatının bu il üçün Dünya Miqrasiya Hesabatına əsasən, 2024-cü ilin ortalarında dünyada beynəlxalq miqrantların sayı təxminən 304 milyona çatıb. Bu, dünya əhalisinin təqribən 3,7 faizidir. Başqa sözlə, beynəlxalq sərhədləri keçərək başqa ölkədə yaşayan milyonlarla insan müasir dünyanın iqtisadi və sosial həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bununla belə bu rəqəmi düzgün şərh etmək vacibdir. Dünya əhalisinin böyük əksəriyyəti hələ də doğulduğu ölkədə yaşayır. Miqrasiya hələlik bütün bəşəriyyəti əhatə eləyən universal təcrübə deyil, lakin miqrantların cəmi dünya əhalisinin kiçik hissəsini təşkil etsə də, onların iqtisadiyyata, əmək bazarına və beynəlxalq münasibətlərə təsiri çox böyük ola bilər.

Miqrasiyanı yalnız böhran, sərhəd nəzarəti və qanunsuz keçid anlayışlarıyla izah etmək reallığın mühüm hissəsini kölgədə qoyur. İnsanların ölkə dəyişməsinin başlıca səbəblərindən biri əmək və gəlir imkanlarıdır. Həkimlər, mühəndislər, tikinti işçiləri, sürücülər, kənd təsərrüfatı işçiləri, tədqiqatçılar, tələbələr və texnologiya mütəxəssisləri beynəlxalq hərəkətliliyin müxtəlif formalarını təmsil edirlər. Bir sıra ölkələrdə miqrantlar yerli işçi qüvvəsinin çatışmadığı sahələrdə çalışır, vergi ödəyir, xidmətlər göstərir, sahibkarlıq yaradır və iqtisadi fəallığı dəstəkləyirlər. Mənşə ölkələri isə onların göndərdiyi pul köçürmələri hesabına ailələrin yaşayış xərclərini, təhsilini, səhiyyəsini və kiçik biznes təşəbbüslərini maliyyələşdirə bilir. Lakin bu prosesin digər tərəfi də var: əgər bir ölkə yüksək ixtisaslı kadrlarını uzun müddət itirir, digər ölkə isə onların təhsilinə və peşə hazırlığına sərmayə qoymadan həmin mütəxəssislərdən faydalanırsa, mənşə ölkəsində insan kapitalının azalması riski yaranır. Bu, xüsusilə həkimlərin, müəllimlərin və mühəndislərin çatışmazlığıyla üzləşən dövlətlər üçün ciddi məsələdir. Eyni zamanda, miqrantların göndərdiyi vəsaitlər ailələrin maddi vəziyyətini yaxşılaşdırsa da, milli iqtisadi inkişafın davamlı modeli yalnız pul köçürmələrinə əsaslana bilməz. Əsas məsələ miqrasiyanı insanın seçim imkanlarını genişləndirən prosesə çevirmək, eyni zamanda onun məcburiyyət nəticəsində baş verməsinin qarşısını almaqdır.

Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatının 2026-cı il hesabatında vurğulanan mühüm nəticələrdən biri də budur: təhlükəsiz, nizamlı və qanuni miqrasiya yollarının məhdudlaşdırılması miqrasiyanı avtomatik dayandırmır. Əksinə, belə məhdudiyyətlər bəzi insanları daha təhlükəli marşrutlara, qeyri-rəsmi vasitəçilərə və istismar riski yüksək olan şəbəkələrə yönəldə bilər. Bu zaman həm insanların həyatı təhlükə altına düşür, həm də dövlətlərin sərhəd idarəçiliyi və xilasetmə xidmətləri üzərinə əlavə yük düşür. Deməli, effektiv miqrasiya siyasəti təkcə qadağalardan ibarət ola bilməz, bu siyasət qanuni işə qəbul mexanizmlərini, şəffaf viza prosedurlarını, insan alverinə qarşı mübarizəni, beynəlxalq əməkdaşlığı və miqrantların hüquqlarının müdafiəsini bir sistemdə birləşdirməlidir.

Miqrant hüquqları: beynəlxalq öhdəliklərlə real həyat arasındakı məsafə

Miqrasiya məsələsinin ən həssas tərəfi hüquqi statusla insan hüquqları arasındakı münasibətdir. Dövlətlər kimin ölkəyə daxil ola biləcəyini, hansı şərtlərlə yaşayıb işləyəcəyini və hansı hallarda ölkəni tərk etməli olduğunu müəyyənləşdirmək səlahiyyətinə malikdir. Lakin sərhəd nəzarəti ilə insanın əsas hüquqlarının qorunması bir-birinə zidd məqsədlər kimi təqdim edilməməlidir. Qanuni miqrasiya qaydalarının tətbiqi, insan alverinin qarşısının alınması və ictimai təhlükəsizliyin qorunmasıyla miqrantların ləyaqətli rəftara, əməkhaqqına, ədalətli hüquqi prosedurlara və ayrı-seçkilikdən müdafiəyə çıxışını təmin etmək eyni vaxtda mümkündür. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının mövqeyi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir: beynəlxalq əmək standartları müvafiq istisnalar nəzərə alınmaqla işçilərə onların vətəndaşlığından və miqrasiya statusundan asılı olmayaraq tətbiq edilir. Təşkilatın əmək miqrasiyası üzrə əsas konvensiyaları arasında 1949-cu il tarixli 97 saylı və 1975-ci il tarixli 143 saylı konvensiyalar yer alır. Bu standartların məqsədi əmək bazarını tənzimləməklə yanaşı, miqrant işçilərin istismarının və ayrı-seçkiliyin qarşısını almaqdır.

Praktikada isə hüquqi təminatla gündəlik həyat arasında ciddi boşluqlar yarana bilir. İşəgötürən tərəfindən əməkhaqqının verilməməsi, əmək müqaviləsinin olmaması, pasportun götürülməsi, təhlükəli iş şəraiti, yaşayış icazəsindən asılılıq və şikayət edəndə ölkədən çıxarılmaq qorxusu miqrantı müdafiəsiz vəziyyətə sala bilər. Dil baryeri, hüquqi yardımın əlçatan olmaması və yerli qurumlara etimadsızlıq da bu problemləri dərinləşdirir. Xüsusilə qeyri-rəsmi məşğulluq münasibətlərində işçinin hüquqlarını tələb etməsi çətinləşir: insan həm gəlir mənbəyini, həm də ölkədə qalmaq imkanını itirməkdən ehtiyatlana bilər. Belə şəraitdə dövlətin məsuliyyəti sərhədi qorumaqla bitmir, əmək müfəttişliyi, məhkəmələr, hüquqi yardım xidmətləri, konsulluqlar və miqrasiya orqanları arasında səmərəli əməkdaşlıq tələb olunur. Qanunsuz vasitəçilik və insan alveriylə mübarizə aparılarkən istismar qurbanlarının özlərinin cəzalandırılması riskinə də diqqət yetirilməlidir. İnsan alveriylə miqrant qaçaqmalçılığı hüquqi baxımdan eyni anlayışlar deyil: birincisi istismar məqsədilə insanın cəlb edilməsi və ya onun üzərində nəzarətin həyata keçirilməsi, ikincisi isə maddi mənfəət müqabilində şəxsin dövlət sərhədindən qanunsuz keçirilməsi ilə bağlıdır. Bu fərqin düzgün müəyyən edilməsi həm istintaq, həm də zərərçəkənlərin müdafiəsi üçün vacibdir.

BMT-nin 2018-ci ildə qəbul etdiyi Təhlükəsiz, nizamlı və qanuni miqrasiya üzrə Qlobal Pakt bu sahədə beynəlxalq əməkdaşlığın əsas çərçivələrindən biridir. Sənəd 23 məqsədi əhatə edir və mənşə, tranzit və təyinat ölkələrinin birgə fəaliyyətini təşviq edir. Pakt hüquqi baxımdan məcburi beynəlxalq müqavilə deyil, onun əhəmiyyəti dövlətlər arasında ortaq yanaşma, məlumat mübadiləsi və praktiki əməkdaşlıq üçün istiqamət müəyyən etməsindədir. Sənəd eyni zamanda dövlət suverenliyini, qanunun aliliyini və insan hüquqlarını miqrasiya idarəçiliyinin bir-birini tamamlayan prinsipləri kimi nəzərdən keçirir.

Burada mühüm sual ortaya çıxır: beynəlxalq sənədlərin sayı artdığı halda niyə miqrantların təhlükəsizliyi və hüquqlarının qorunması hələ də qlobal problem olaraq qalır? Cavab yalnız hüquqi normaların mövcudluğunda deyil, onların həyata keçirilməsindədir. Dövlətlər beynəlxalq platformalarda əməkdaşlığa razılıq verə bilər, lakin real nəticə sərhəd-keçid məntəqələrində, əmək bazarında, miqrasiya mərkəzlərində, məhkəmələrdə və yerli icmalarda qəbul edilən qərarlardan asılıdır. Qanuni yolların əlçatanlığı, müraciətlərə baxılma müddəti, işə qəbulun şəffaflığı, ailələrin birləşməsi imkanları və geri qaytarılma prosedurlarının hüquqa uyğunluğu miqrasiya siyasətinin real keyfiyyətini müəyyən edir.

Qaçqın, məcburi köçkün və miqrant: hüquqi fərqlər niyə vacibdir?

İctimai müzakirələrdə “miqrant”, “qaçqın” və “məcburi köçkün” anlayışları bəzən eyni mənada işlədilir. Halbuki onların hüquqi məzmunu fərqlidir. Beynəlxalq miqrant başqa ölkədə yaşayan şəxs üçün istifadə olunan geniş statistik anlayışdır. Bu termin özlüyündə həmin şəxsin niyə köçdüyünü və hansı hüquqi statusa malik olduğunu göstərmir. Qaçqın statusu isə xüsusilə 1951-ci il Qaçqınların statusuna dair Konvensiya və 1967-ci il Protokolu çərçivəsində təqib qorxusu və müəyyən hüquqi meyarlarla əlaqələndirilir. Məcburi köçkün isə ölkəsinin beynəlxalq sərhədini keçmədən öz yaşayış yerini tərk etməyə məcbur olmuş şəxsdir. Bu fərqlər sadəcə terminoloji məsələ deyil, onlar hansı hüquqi təminatların tətbiq ediləcəyini, dövlətin hansı öhdəliklər daşıdığını və beynəlxalq qurumların hansı mexanizmlərdən istifadə edə biləcəyini müəyyənləşdirir. Məsələn, qaçqının müdafiəsində əsas prinsiplərdən biri şəxsin həyatına və ya azadlığına ciddi təhlükə yarana biləcək yerə qaytarılmamasıdır. Digər tərəfdən, iqtisadi səbəblərlə köçən şəxsin hüquqi statusu fərqli ola bilər, lakin bu, onun işgəncəyə, qeyri-insani rəftara və ya istismara məruz qalmasına haqq qazandırmır.

İqlim dəyişikliyi bu hüquqi çərçivənin qarşısında yeni və mürəkkəb suallar yaradır. Quraqlıq, su çatışmazlığı, daşqınlar və dəniz səviyyəsinin qalxması insanların yaşayış yerlərini tərk etməsinə səbəb ola bilər. Bununla belə iqlim səbəbindən hərəkət edən şəxslər avtomatik olaraq 1951-ci il Konvensiyasına əsasən qaçqın sayılmırlar. Onların müdafiəsi konkret vəziyyətdən, təhlükənin xarakterindən, tətbiq olunan milli və beynəlxalq hüquq normalarından asılıdır. Buna görə də iqlim və miqrasiya siyasətinin əlaqələndirilməsi yalnız humanitar yardım məsələsi deyil, həm də gələcək hüquqi mexanizmlərin təkmilləşdirilməsi problemidir.

Müasir miqrasiyanın başqa bir xüsusiyyəti onun bir səbəbdən yox, bir neçə amilin birləşməsindən doğmasıdır. İnsan əvvəlcə iş tapmaq üçün köçməyi planlaşdıra, sonradan ölkəsində təhlükəsizlik vəziyyəti pisləşdiyi üçün geri qayıda bilməyə bilər. Digəri təhsil məqsədilə xaricə gedə, ailəsinin iqtisadi çətinlikləri səbəbindən işləməyə məcbur qala bilər. Buna görə miqrasiya siyasəti insanların həyatını yalnız bir hüquqi kateqoriyaya sığışdırmamalı, fərdi halları və yaranan riskləri nəzərə almalıdır.

Avropa və digər təyinat ölkələri qarşısında dilemma

Miqrasiya Avropada siyasi debatların ən mübahisəli mövzularından biri olaraq qalır. Bir tərəfdən əhalinin yaşlanması və bəzi sahələrdə işçi qüvvəsinin çatışmazlığı əmək miqrasiyasına tələbat yaradır; digər tərəfdən dövlətlər sərhədlərin idarə olunması, sığınacaq sistemlərinin imkanları, sosial xidmətlərə təzyiq və ictimai inteqrasiya ilə bağlı problemlərlə üzləşir. Bu məsələlərə dair narahatlıqların hamısını əsassız saymaq düzgün olmazdı, lakin real idarəçilik problemlərini miqrantların bütöv qruplarını təhlükə mənbəyi kimi qələmə verən ümumiləşdirmələrlə əvəzləmək də faktlara əsaslanan siyasətə kömək etmir. Miqrasiya ilə bağlı ictimai etimadın qorunması üçün hökumətlər həm qaydaları aydın tətbiq etməli, həm də qərarlarını izah etməlidir. Sığınacaq müraciətlərinin gecikməsi, qeyri-rəsmi əmək bazarının genişlənməsi və inteqrasiya proqramlarının yetərsizliyi həm yerli əhali, həm də yeni gələnlər üçün problemlər yaradır. Əgər dövlət bir tərəfdən qanuni əmək miqrasiyasına ehtiyac duyur, digər tərəfdən qanuni müraciət yollarını həddindən artıq mürəkkəbləşdirirsə, bu ziddiyyət qeyri-rəsmi vasitəçilərin mövqeyini gücləndirə bilər. Buna görə də effektiv model bir neçə istiqaməti birləşdirməlidir: sərhəd və sənəd nəzarəti; ehtiyaca uyğun qanuni əmək miqrasiyası; sığınacaq müraciətlərinə vaxtında və ədalətli baxılması; insan alverinə qarşı tədbirlər; dil və peşə hazırlığı; uşaqların təhsil hüququ; miqrantların yerli cəmiyyətə inteqrasiyası.

Dövlətlər eyni zamanda mənşə ölkələriylə əməkdaşlıq etməli, təhlükəsiz və könüllü qayıdış imkanları yaratmalı, qayıdan şəxslərin yenidən cəmiyyətə uyğunlaşmasını dəstəkləməlidir. Miqrasiya siyasətinin nəticəsi yalnız neçə nəfərin ölkəyə daxil olmasının qarşısının alınmasıyla ölçülə bilməz. Eyni dərəcədə vacib göstəricilər qanuni yolların nə qədər əlçatan olması, əmək istismarının nə dərəcədə azaldılması, sığınacaq prosedurlarının nə qədər ədalətli aparılması və miqrantların yerli iqtisadiyyata necə inteqrasiya olunmasıdır. Bu yanaşma həm dövlətin idarəetmə qabiliyyətini, həm də cəmiyyətin təhlükəsizliyini gücləndirə bilər.

Azərbaycan və miqrasiya: mənşə, tranzit və təyinat ölkəsi kimi məsuliyyət

Azərbaycan üçün miqrasiya məsələsi həm milli, həm də regional əhəmiyyət daşıyır. Ölkənin coğrafi mövqeyi, beynəlxalq nəqliyyat və logistika əlaqələri, əmək bazarı, təhsil imkanları və xaricdə yaşayan Azərbaycan vətəndaşları bu sahənin müxtəlif tərəflərini gündəmə gətirir. Azərbaycan vətəndaşlarının xaricdə təhsil alması, işləməsi və peşə təcrübəsi qazanması fərdi inkişafla yanaşı, ölkə ilə digər dövlətlər arasında bilik və iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə də şərait yaradır. Bununla belə xaricdə yaşayan və işləyən vətəndaşların hüquqlarının qorunması, konsulluq dəstəyi və hüquqi məlumatlara çıxışı daim diqqət tələb edir. Azərbaycanın miqrasiya siyasətinin beynəlxalq hüquqla əlaqəsi baxımından konkret fakt da diqqətəlayiqdir: BMT-nin Müqavilələr Toplusunun məlumatına görə, Azərbaycan 18 dekabr 1990-cı ildə qəbul edilmiş Bütün miqrant işçilərin və onların ailə üzvlərinin hüquqlarının müdafiəsi haqqında Beynəlxalq Konvensiyaya 11 yanvar 1999-cu ildə qoşulub. Konvensiya 1 iyul 2003-cü ildə qüvvəyə minib. Bu sənəd miqrant işçilərin hüquqlarına dair beynəlxalq hüquqi çərçivənin bir hissəsidir.

Öhdəliklərin praktik əhəmiyyəti həm Azərbaycanda çalışan əcnəbilərin, həm də xaricdə işləyən Azərbaycan vətəndaşlarının hüquqlarının müdafiəsi məsələlərində görünür. Əmək müqavilələrinin rəsmiləşdirilməsi, işəgötürənlərin məsuliyyəti, hüquqi yardım, sənədlərin düzgün tərtibi və miqrasiya qaydaları haqqında etibarlı məlumatların əlçatanlığı insanları istismar risklərindən qoruya bilər. Eyni zamanda, xaricdə təhsil alan gənclərin diplomlarının tanınması, peşə bacarıqlarının ölkə iqtisadiyyatına qaytarılması və beynəlxalq təcrübənin yerli inkişafda istifadəsi insan kapitalı siyasətinin mühüm hissəsidir.

Azərbaycan üçün regional əməkdaşlığın da xüsusi əhəmiyyəti var. Nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, ticarət əlaqələrinin genişlənməsi və əmək bazarlarının dəyişməsi insanların hərəkətliliyinə təsir göstərə bilər. Buna görə miqrasiya siyasəti sərhəd idarəçiliyi ilə məhdudlaşmamalı, əmək, təhsil, sosial müdafiə, təhlükəsizlik və konsulluq xidmətləri arasında koordinasiyanı əhatə etməlidir. Regional əməkdaşlıq çərçivəsində insan alverinə qarşı mübarizə, məlumat mübadiləsi və miqrantların hüquqlarının qorunması da mühüm istiqamətlərdir.

Gələcəyin miqrasiyası: texnologiya, demoqrafiya və insan ləyaqəti

Rəqəmsal texnologiyalar miqrasiya idarəçiliyini dəyişdirir. Elektron viza sistemləri, rəqəmsal sənədlər, biometrik identifikasiya və məlumat bazaları prosedurları sürətləndirə, saxtakarlıq riskini azalda və sərhəd nəzarətini təkmilləşdirə bilər. Lakin bu texnologiyalar yeni hüquqi və etik suallar da yaradır. Şəxsi məlumatların qorunması, avtomatlaşdırılmış qərarların izah edilə bilməsi, səhv identifikasiya və ayrı-seçkilik riskləri diqqətlə idarə olunmalıdır. Əgər alqoritm səhv məlumat əsasında insanın viza və ya sığınacaq müraciətinə mənfi təsir göstərirsə, həmin qərarın insan tərəfindən yenidən nəzərdən keçirilməsi və effektiv şikayət mexanizmi vacibdir. Digər tərəfdən, iqlim dəyişikliyi, münaqişələr, iqtisadi bərabərsizlik və demoqrafik fərqlər miqrasiyanın gələcək istiqamətlərinə təsir göstərəcək. Bu səbəbdən dövlətlərin yalnız böhran baş verəndən sonra reaksiya göstərməsi kifayət deyil. Əmək bazarının gələcək ehtiyaclarını proqnozlaşdırmaq, təhsil və peşə hazırlığını planlaşdırmaq, təhlükəsiz miqrasiya kanalları yaratmaq və mənşə ölkələrində insanların öz seçimləriylə yaşaya biləcəyi iqtisadi şəraiti gücləndirmək daha davamlı yanaşmadır.

Beynəlxalq Miqrantlar Günü bizə bir mühüm həqiqəti xatırladır: miqrasiya özlüyündə nə xeyir, nə də təhlükədir. Onun nəticələri dövlətlərin necə siyasət qurmasından, beynəlxalq əməkdaşlığın nə dərəcədə işləməsindən və insan hüquqlarına necə yanaşılmasından asılıdır. Sərhədləri idarə etmək dövlətin qanuni vəzifəsidir, insan ləyaqətini qorumaq isə həmin vəzifənin ayrılmaz hissəsi olmalıdır. Dünyanın qarşısında duran əsas seçim miqrasiyanı tamam dayandırmaqla onu nəzarətsiz buraxmaq arasında deyil; əsl seçim təhlükəli və qeyri-rəsmi yolları artıran idarəetmə ilə qanuni, təhlükəsiz və məsuliyyətli hərəkətliliyi təmin edən siyasət arasındadır. Dövlətlər bu tarazlığı qura biləndə miqrasiya həm insanların imkanlarını genişləndirə, həm də mənşə və təyinat ölkələrinin inkişafına töhfə verə bilər. Əks halda hüquqi boşluqlar, əmək istismarı və qarşılıqlı etimadsızlıq daha da dərinləşəcək.

18 dekabrın əsas mesajı məhz budur: miqrasiya haqqında müzakirələr yalnız sərhədlərdən, statistik göstəricilərdən və siyasi mübahisələrdən ibarət olmamalıdır. Bu müzakirələrin mərkəzində insan dayanmalıdır - hüquqları, təhlükəsizliyi, ailəsi, əməyi və gələcəyə dair ümidləriylə birlikdə. Beynəlxalq əməkdaşlığın uğuru da insanların sərhədləri keçərkən hüquqlarını itirməməsi və dövlətlərin təhlükəsizliyi qoruyarkən insan ləyaqətindən geri çəkilməməsi ilə ölçüləcək.

Kəramət Qənbərov,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert